Plant van de maand: december 2016 - Zomereik

Wetenschappelijke naam: Quercus robur L.2016 12 zomereik 01Zomereik - Dikke boom Laren(Gld.) 12-10-2016
Familie: Fagaceae/Napjesdragersfamilie
Geslacht: Quercus/Eik
Soort: Zomereik
Plant: Eénhuizig
Takken: Opgaand
Bloeiwijze: Groepjes
Bloemdek: Zestallig
Bloemen: Tweeslachtig
Bloemkleur: Rood/groen
Meeldraden: Veel
Stijl: Eén
Bloeiperiode: april - mei
Hoogte: tot 30m
Bladvorm: Eivormig
Bladrand: Gelobd
Bladkleur: Dofgroen
Bladstand: Verspreid
Vrucht: Dopvrucht                                             
Wortels: Hoofd-/zijwortels                                                     
Groeiplaats: Algemeen
Leefvorm: Overblijvend

Inleiding
Majestueus, groots, indrukwekkend en schilderachtig  zijn maar enkele karakteristieken die bij me opkomen bij het zien en beschrijven van de plant van de maand: de Zomereik.

Eigenlijk is deze vertegenwoordiger in ons plantenrijk te omvangrijk om binnen het format van de ’plant-van-de-maand-beschrijving’  te kunnen blijven. Desondanks deze maand aandacht voor de Zomereik en ieder van onze lezers mag/zal zijn/haar eigen aanvullingen willen en dus ook mogen geven.

Naamgeving  
Voor Quercus gaan we mogelijk naar de Keltische taal. Daar moet de (Zomer)Eik  gezien zijn als een fraaie boom, immers fraai is daar quer en boom cuex. Die laatste twee woorden zijn ’gemakkelijk’
tot quercus samen te voegen. Dat de boom robuust is/wordt zien we in het (Griekse) deel robur terug.

Al voor onze jaartelling is Quercus voor Eik bekend. Het zomer in zomereik 2016 12 zomereik 02Info-tekst - Dikke boom Laren(Gld.) - 14-08-2012kan op de relatief late bloeitijd duiden; dat wil dan weer niet zeggen dat de Wintereik in de winter bloeit.

 

Plaatsing
Heukels plaatst de plant in de Napjesdragersfamilie, verder in het geslacht Eik en de soort Zomereik. In het geslacht Eik  worden verder nog vijf soorten genoemd. In alfabetische volgorde zijn dat: Amerikaanse eik, Donzige eik, Moeraseik, Moseik en Wintereik. Een mooie uitdaging om op de ‘Eiken’ van diverse pluimage extra te letten.

Beschrijving
Dat de winterknoppen van de Eik zich minstens vijftig centimeter boven de grond bevinden zal ons niet verbazen, anders gezegd de plant is een Fanerofyt.

Er is een uitgebreid wortelstelsel; let bij een omgewaaide Eik eens op het deel van de wortelkluit
die dan te zien is.
2016 12 zomereik 03Herfstblad - Kampina - 20-10-2008
De stam gaat over in enkele zware takken die de basis vormen van de majestueuze kroon. De schors van de stam is diep gekloofd/ gegroefd en neemt de kleur van lichtgrijs tot donkerbruin aan. De takken zijn knoestig en staan ver uitgespreid.

De verspreid staande veernervige bladeren zijn dofgroen van kleur, eirond van vorm met de grootste breedte boven het midden en onregelmatig diep gelobd. De voet van het blad is wat afgerond/ hartvormig. De bladsteel is kort, minder dan 1 cm. Aan de bladvoet bevinden zich twee oortjes.

Van de bomen zien we het blad in de herfst afvallen, maar aan struikachtige groeisels blijven de tot bruin verkleurde bladeren nog vaak de winter door hangen.2016 12 zomereik 05Bloem in tekening - Nordens Flora, C.A.M.Lindman - 1917-1926

De plant (een boom is gewoon ook een plant, zelfs al is het een Zomereik) is éénhuizig, wel tweeslachtig. De mannelijke bloeiwijze is die van hangende ijle katjes, de bloemetjes zijn niet veel meer dan enkele schubjes en meeldraden die dan even lang(kort) zijn.  De vrouwelijke bloeiwijze is een bundeling van één tot vijf bloemetjes, die in de bladoksels op steeltjes staan. De kleur rood is te ontdekken aan het wat op een flesje lijkend bloemetje dat in een napje zit. Na de bevruchting groeit hieruit natuurlijk de bekende eikel met als kapje dat napje. Niet voor niets behoort de Zomereik tot de Napjesdragersfamilie.

De vrucht is een dopvrucht/nootje met één zaad. De naam eikel hiervoor is algemeen. De vorm is langwerpig. Zijn de eikels nog jong, dan zien we donkere lengtestrepen. De zaden zijn kortlevend, minder dan een jaar. Lopend door een eikenbosje komen we in deze tijd
talloze nieuwe eikenplantjes tegen. Maar een klein aantal van hen zal het tot volle wasdom2016 12 zomereik 06Vruchten - Dikke Boom Laren(Gld.) - 12-10-2016 kunnen brengen.

Terwijl de boom groeit en de vruchten zich ontwikkelen verschijnen er in het begin van de zomer nog een aantal snelgroeiende loten met lichter gekleurde bladeren dat het ’sint-janslot’wordt genoemd.

Groeiplaats
Zijn we in een zonnige tot lichtbeschaduwde, voedselarme tot voedselrijke,  zure tot kalkhoudende , droge tot vochtige , zandige tot kleiachtige omgeving, dan kunnen we de Zomereik tegenkomen. Kortom in heel Nederland zijn we nooit ver van de plant van de maand.

Organismen op/bij de plant2016 12 zomereik 07Eikenfort - Drunense Duinen - 20-06-2012
De Zomereik vormt een waar hotel voor het insectenleven, soms/vaak met gallen tot gevolg. De beschrijving van deze scala aan bezoekers laat ik graag over aan anderen zoals de Insect-van-de-Maand beschrijvers.

Gebruik van de plant

Hout
Het is hard-hout en daarom uitstekend geschikt als bouwmateriaal (boerderijen – schepen). Ook onder water blijft het oersterk (heipalen). Er zijn/waren vele weilanden afgerasterd waarbij de als palen gespleten dikke eikentakken zijn gebruikt. Bij het verwerken van grotere takken worden/werden er takkenbossen gebonden die dan weer
menig brood gebakken hebben in de bakkersovens.2016 12 zomereik 08Kruin Kampina - 07-04-2008

Schors
Gladde schors/eek, van jonge bomen/takken, bevatten veel looistof(tannine). Die schors, tot run vermalen, wordt in leerlooierijen gebruikt.

Eikels
Eikels zijn als varkensvoer gebruikt. Een wroetend varken/wild zwijn zal menige eikel opgraven en verschalken.

Volksgeloof – Volksgewoonten
.-.  Onze Germaanse voorouders beschouwden de Eik als een
     heilige boom, een uitstekende plaats om onder te vergaderen.
     Een mooi voorbeeld zijn de Wodanseiken in Wolfheze.2016 12 zomereik 09Wodanseiken - Wikipedia; schilderij van Jacob Cremer 1849
     De Eik is een ’Godenboom’, opgedragen aan de antieke goden
     Zeus en Jupiter en aan de germaanse godenThor en Wodan.
     Bonifatius hakte de heidense eiken in zijn strijd tegen het
     heidendom. In onze ogen een domme aktie die hij met de dood
     heeft moeten bekopen.
     Bij Wolfheze staan nog altijd een aantal ’Wodanseiken’.

.-.  Zomereiken kunnen we aantreffen rond boerderijen, zij staan
     daar om als bliksemafleider te dienen. Wat die bliksem betreft
     nog het volgende gezegde: ”Buchen soll man suchen, Eichen
     soll man  weichen”  Geeft aan dat je direct onder een Beuk wel,
     maar onder een Eik bij onweer niet veilig  bent. Terug naar de 2016 12 zomereik 10Stam om stang - Luxemburg - 04-06-2009
     eerste zin zou dat dan betekenen dat de hoge Eik de lagere
     boerderij tegen blikseminslag zal behoeden.

.-.  Zien we een Zomereik in het vrije veld staan, let er dan eens op
     of je niet precies op de hoekgrens van percelen staat. Deze
     Eiken doen kennelijk vaak dienst als ”Grenseik” ,Scheieik
     genoemd. De Scheeken bij Boxtel dankt er zijn naam aan.
 
.-.  Het volksgeloof wil dat de Eik aanvankelijk wel bladeren had met
     een gave rand, maar God onthield de duivel de macht over de
     Eik. Duivelse woede die volgde verscheurde de eikenbladeren,
     zodat we nu met die asymmetrisch gelobde bladeren zitten.

.-.  Bekijk lauwerkransen als teken van overwinning en je zult vaak
     kransen met eikenblad zien.

Tot slot
Dankbaar is de Zomereik omdat ze een hotel vormt voor bijna eindeloos veel 2016 12 zomereik 11Eikenvoet - Schijndel - 01-12-2014bewoners en gebruikers. Liefhebbers van insekten zullen er niet over uitgepraat raken.

Ondankbaar is de Zomereik voor iemand die deze plant kiest als Plant van de Maand. Probeer in de eindeloos vele gegevens maar eens structuur aan te brengen.

Blij maakt het me dat de Zomereik juist nu centraal staat. Van welke boom zijn de winterkenmerken duidelijker dan van de eik. Elke keer weer in de winter is het silouet van de vrijstaande  Eik  evenals de samenstelling van de eindknoppen een lust voor het oog.

En de foto’s ?  Deze keer vertellen de foto’s  hun eigen verhaal en dat mag bij u best anders zijn dan dat ik bedacht heb.


Tekst             : Gerard te Dorsthorst
Afbeeldingen: GtD(1,2,3,4,5,6,7,8,10,11,13,14); Wikipedia(9,12)

2016 12 zomereik 12Mannetje van Willemstad. Rijksmuseum van Oudheden, Leiden - Op 21-04-1968 op een diepte van acht meter onder de waterspiegel - Gevonden bij de aanleg van de Deltawerken. Het eikenhouten beeldje - moet ongeveer 6.500 jaar oud zijn.

 

2016 12 zomereik 13Winterse Zomereiken Leemkuilen - 24-01-2010 en Winterse eindknoppen - Schijndel - 201-11-2016