Plant van de maand: januari 2017 - Koningsvaren2017 01 koningsvaren 01Koningsvaren - Saxifraga - Mark Zekhuis 

Wetenschappelijke naam: Osmunda regalis L.
Familie: Osmundaceae / Koningsvarenfamilie
Geslacht: Osmunda
Soort: Koningsvaren
Sporen(rijp): juni - augustus
Hoogte: 30 - 160 cm
Bladsteel: Zonder schubben
Bladvorm: Dubbel geveerd
Bladgrootte: Tot 200 cm
Bladrand: Gaaf/fijn gezaagd
Bladkleur: Licht-, geelgroen
Wortels: Wortelstok
Groeiplaats: Vochtig loofbos
Leefvorm: Overblijvend

 

Inleiding 2017 01 koningsvaren 02Koningsvaren - 19 mei 2014
Januari is te typeren als IJsmaand en Hardmaand vanwege de (te verwachten) kou en omdat leerlooien een winterklus was komen we ook de namen Louwmaand en Looimaand tegen. Voor de Plant van de Maand – Koningsvaren – is de maand een rustmaand en we zien de plant dan ook in een verdroogde en verwaaide toestand.

Naamgeving

Regalis.
Het Latijnse woord regere betekent heersen. Regalis is dan ook koninklijk.

Osmunda. Vermeende ontsmettende eigenschappen van deze varen zijn terug te vinden in het Latijnse os dat mond betekent en mundo dat dan voor reinigen staat; samen levert dat Osmunda op. Verder zou de naam op uiteenlopende wijze verklaard kunnen worden, zie hiervoor bij Volksgeloof - Mythologie.

Koningsvaren. De herkenbaarheid van de plant als varen zal geen probleem geven en dat de
Plant van de Maand koninklijk is zie je als je haar bekijkt en bovendien lijkt regalis gewoon vertaald.
Met Royal, royale en König in de naam geven de Engelsen, Fransen en Duitsers de koninklijke
favure aan in de namen: Royal Fern, Osmonde royale en Königsfarn. 2017 01 koningsvaren 03Blad - Saxifraga - Jan van der Straaten
De Friezen lijken met Plûmfear meer op de pluim van de varen te letten. Nog andere namen voor onze varen zijn Groote Varen en Pluimvaren.

Plaatsing
Heukels plaatst de plant in de Koningsvarenfamilie, verder in het geslacht Osmunda en de soort Koningsvaren. In het geslacht Osmunda komen verder geen andere soorten voor.  
De Osmundaceae omvat zo’n twintig soorten, alleen de Osmundus regalis is voor ons inheems.

Beschrijving
De plant van de maand is overblijvend en heeft haar winterknoppen op of net onder de
grond (Hemikryptofyt). 2017 01 koningsvaren 04Sporenbladeren - 19 mei 2014
De forse wortelstok met een doorsnede tot dertig centimeter steekt tot boven de grond uit zodat die op een stammetje gaat lijken. De verdroogde afgestorven bladeren zitten er ook in de winter nog aan.  Het is er een wirwar van wortels en dode bladresten, vooral droge stelen.

De bladeren ontwikkelen zich door uit te rollen. Zijn ze volledig volgroeid, dan komen afmetingen van dertig centimeter tot twee meter in ons vizier. De bladeren zijn langwerpig-eirond qua omvang en dubbel geveerd. De steel is korter dan de bladschijf. De randen zijn ongeveer gaaf en fijn gezaagd. Het blad ontrold zich uit een harige omgeving en die geel-bruine haren vinden we op de ongeschubde bladstelen terug.

Bij de bladeren is een duidelijke tweedeling te zien. De buitenste blijven ’varenblad’ zoals we dat verwachten. De binnenste vormen naar boven toe als het ware ’vruchtbare’ delen. De onderste deelblaadjes blijven gewoon, maar geleidelijk aan vergroeien de hogere deelblaadjes tot sporendragers. Van dat gehele blad groeit de steel rechtop en hoger dan de rest. In volle glorie zien we dan ook een ’pluimachtige’ groei van de fertiele bladeren. Er is duidelijk meer vertakking. De pluimen worden door de talloze sporendoosjes gevormd. Eerst zijn ze groen en als ze volgroeid
zijn worden ze bruin. De sporendoosjes springen dan
met twee kleppen in de lengterichting open. Heb je geluk, dan kun je ’wolken’ groene sporen zien
vrijkomen. 2017 01 koningsvaren 05Herfstblad - 1 november 2014

Groeiplaats
De Koningsvarens vinden we op zonnige en halfbeschaduwde plaatsen aan loofbosranden. Het substraat is vochtig(slootkanten), voedselarm tot enigszins voedselrijk en zwak zuur tot zuur. De grondsoort kan zand en leem zijn, terwijl we de Koningsvaren ook in het veen tegen kunnen komen.

Koningsvaren is een langzame groeier. Zij zal pas na tien jaar haar volle wasdom bereiken, maar dan kan de plant dan ook wel 100 jaar worden.

Gebruik van de plant
In het verleden is de varen door kwekers verzameld/geroofd om die  als kiembed voor Orchideeën te gebruiken.
De bladeren zijn gebruikt om luchtige matrassen te maken voor bedlegerige kinderen en reumalijders.
De plant staat op de Rode Lijst van 2012 en is daardoor als oorspronkelijk inheemse plant beschermd.

In ”Afbeeldingen der artseny-gewassen met derzelver Nederduitsche en Latynsche beschryvingen, deel 6, Johann Carl Krauss (1801)” vinden we:

2017 01 koningsvaren 08
Nu we 215 jaar verder zijn moeten we op de laatste vraag van bovenstaande tekst een antwoord kunnen geven. De plant verdient zeker lof, maar of dat ook op geneeskundig gebied is, is maar de vraag.

Volksgeloof - Mythologie2017 01 koningsvaren 06Staatsbosbeheer Fochteloërveen - 6 september 2010

  • De 16e eeuwse arts/plantkundige  Mathias de l’Obel  zou de naam gegeven hebben en daarmee verwijzen naar de Keltische naam voor de Germaanse god Thor die daar Osmund/Osmunder heet.

  • Vermeldenswaard is de Schotse legende die vertelt dat de bootsman Osmund zijn gezin in veiligheid bracht door ze te verbergen in de Koningsvaren. Dit moet tijdens de Deense invallen zijn gebeurd. In Engeland is de varen ook bekend als Osmund the Waterman.

  • We kunnen ook teruggaan naar 1060. Toen stak Willem de Veroveraar over van2017 01 koningsvaren 07Staatsbosbeheer - Fochteloërveen - 6 september 2010 Frankrijk naar Engeland. Osmundus, de zoon van een graaf uit een Noormannen-geslacht stak mee over naar Engeland. Die zoon werd later bisschop van Salisbury. Onze Koningsvaren(Osmunda) dankt zo zijn naam aan de bisschop.

  • Koningsvaren is ook toegepast in een kruidwis. Bij een andere plant van de maand kom ik zeker nog wel eens terug op het gegeven kruidwis.

Tot slot
2017 – nieuw jaar – 365 dagen voor onze plantenwereld, hopenlijk ook 365 dagen voor U.
De opening van dit jaar voorziet in een koninklijke Plant van de Maand. De volgende planten van de maand lijken dan alleen maar minder te kunnen worden, maar dat is natuurlijk niet waar. De Koningsvaren leert ons enige nederigheid. We zijn benieuwd welk nederig plantje ons dit jaar bijzonder weet te boeien. Eén ding is zeker, we gaan weer genieten van de wondere plantenwereld.


Tekst            : Gerard te Dorsthorst 2017 01 koningsvaren 09Herfst/winter Koningsvaren - Kanpina - 5 december 2016
Afbeeldingen: GtD(2,4,5,6,7,8); Saxifraga(1,3);