Plant van de maand: februari 2017 - Madeliefje 

Wetenschappelijke naam: Bellis perennis L.2017 02 madeliefje 01Madeliefje - Schijndel - 11-2015
Familie: Asteraceae/Composietenfamilie
Geslacht: Bellis/Madeliefje
Soort: Madeliefje
Plant: Eénhuizig
Stengel: Opgaand
Bloeiwijze: Hoofdje
Bloemen: Eenslachtig/Tweeslachtig
Bloemkleur: Wit en Geel
Kelkbladen/Omwindsel: 13
Kroonbladen: Veel
Meeldraden: 5
Stijl: 1
Bloeiperiode: Jaarrond
Hoogte: 5cm –10cm
Bladvorm: Spatelvormig
Bladrand: Gekarteld
Bladkleur: Heldergroen
Bladstand: Wortelrozet
Vruchtbeginsel: Onderstandig
Vrucht: Nootje
Wortels: Wortelstok
Groeiplaats: Gras(gronden)
Leefvorm: Overblijvend

Inleiding2017 02 madeliefje 02Wortelstok - Deutschland Flora in Abbildungen, J. Sturm und J.G. Sturm 1796
Februari is te typeren als schrikkelmaand, sprokkelmaand en korte maand. Namen als slijkmaand en regenmaand slaan op het februariweer, we zullen zien.
Al voor de derde maal organiseerde Floron van 25 dec.’16 tot 3 jan.’17 de Eindejaars Plantenjacht. Daaruit blijkt dat het Made-liefje één van de meest gevonden bloeiende planten is.
Maken we van Madeliefjes: ma-de-liefjes komen en van Meizoentjes: zoentjes-in-mei, dan lijkt het me niet verwonderlijk dat we met deze plant nu eens een Plant van de Maand hebben waarvan wel iedereen de naam kent. Is er meer te vertellen ?

Naamgeving
Gaan we van het latijnse woord bellus naar het franse belle, dan zien we Bellis terug en komen we gemakkelijk tot ons mooi. Het latijnse woord perennis betekent overblijvend/door het jaar heen
en we zien de plant van de maand dan ook het hele jaar bloeien.
2017 02 madeliefje 03Blad in tekening- Schijndel - 11-2015
In Madeliefje zien we twee delen. Het eerste is made dat staat voor wei-, maai, en hooiland (made→maaien). Het tweede is liefje en dan zijn we weer terug bij bellis dat ook liefje inhoudt.

In het Frans, Duits en Engels zijn de gebruikelijke namen: Pâquerette, Gänseblümchen en Daisy.
Er zijn veel volksnamen in omloop, hiervoor verwijs ik naar het ’Tot slot’ van deze beschrijving van de Plant van de Maand.

Plaatsing
Heukels plaatst de plant in de Composietenfamilie, verder in het geslacht Bellis en de soort Madeliefje. Het is dan ook meteen de enige Bellis.

Beschrijving
De winterknoppen van de overblijvende plant bevinden zich op en net onder de grond : Hemikryptofyt.

De worteldiepte is tot 10cm, het plantje heeft een wortelstokje (afbeelding 2) en het Madeliefje 2017 02 madeliefje 04Bloem in tekening - Deutschland Flora in Abbildungen, J. Sturm und J.G. Sturm 1796
vormt in de oksels van enkele rozetbladeren zijstengels(uitlopers). Die vormen weer een nieuw rozetje en zo staat er altijd wel een (groot) aantal plantjes bij elkaar.

De bladeren (foto 3) staan in een rozet, hun vorm is spatelvormig, lichtgroen van kleur en bezet met afstaande haren. De opkijk op het blad is vlezig en de bladranden zijn al of niet gekarteld. De lengte van het blad gaat tot 5cm. Groeit de plant tussen hoger gras, dan staan de rozetbladeren wat omhoog. De bladschijf gaat dan over in relatief brede bladsteeltjes.

De bloeiwijze maakt de plant tot een composiet door de samengestelde bloemen (foto 5). De bloembodem is kegelvormig zonder pappus. De onbebladerde bloeistengeltjes zijn dun en aangedrukt behaard; de lengte ervan is -afhankelijk of er vaak gemaaid wordt- tot 15cm. Aan de top van de stengel bevindt zich het bloemhoofdje
van 1½cm tot 3cm. De bloembodem is kegelvormig en hol, ze bevat geen stroschubben.
2017 02 madeliefje 05Bloem Schijndel - Schijndel- 11-2015
Op de bloembodem groeien een tweetal soorten bloemetjes (afbeelding 4). De buitenste krans van tientallen witte lintbloemen zijn vrouwelijk. Aan de top zijn ze vaak roodpaars aangelopen. De rond honderd gele buisbloemen in het middendeel zijn tweeslachtig, vijf meeldraden en één stamper. Het omwindsel van al die bloemen bestaat uit ±13 blaadjes die even lang zijn.

De vrucht is een éénzadige dopvrucht(nootje) (foto 6) en tussen de 1½mm en 2mm groot en heeft rechtopstaande haren. De zaden zijn langlevend, meer dan vijf jaar. Dat laatste zorgt voor een goede verspreiding over grotere afstanden, daarentegen verspreiden de uitlopers de plantjes over juist kleine afstanden.

Groeiplaats
Zijn we in een zonnige of licht beschaduwde, matig- tot voedselrijke, betreden- beweide- of gemaaide grond; dan kunnen we het Madeliefje tegenkomen.
Aan de grondsoort stelt het Madeliefje geen verdere bijzondere eisen,
zo komen we het plantje altijd wel tegen als we in een gras-/grazige omgeving zijn (foto 7).2017 02 madeliefje 06Bloem en vrucht - Saxifraga - Jan van der Straaten

Organismen op/bij de plant
Hoewel er veel te vertellen is over het Madeliefje blijft de beschrijving van bezoekende insecten achterwege, een mooie aanleiding om zelf daar eens extra op te gaan letten. Omdat de buisbloempjes cirkelgewijs van buiten naar binnen open gaan moet het mogelijk zijn de insecten kringsgewijs bezig te zien.

Gebruik van de plant
-Blad en bloem kunnen in het eten –sla- verwerkt worden.

-In de homeopathie wordt de plant als bv. urinedrijvend en krampstillend toegepast. In vroeger tijden werd de helende werking tegen wonden, giftige beten en beenbreuken gewaardeerd.

Kinderspelletjes
-Bekend is het maken van bloemenkransjes door de stengel van het eerste Madeliefje door dat van het gepleten stengeltje van het volgend bloempje te steken enz. Het arm-, hals- of hoofdbandje is zo snel gemaakt.
Menig kind zal zich –al is het maar voor even- meikoningin voelen.
2017 02 madeliefje 07Groeiplaats - Barra(Schotland - 14-06-2014
-Het Madeliefje wordt een orakel-plantje door telkens een lintbloempje ervan uit trekken en tegelijkertijd te tellen. Zo kun je bv. je ouderdom voorspellen of ”hij houdt wel ↔ hij houdt niet van mij’’ het laatste lintbloempje is dan bepalend voor de uitslag.

Volksgeloof – Mythologie
-Vertumnus is de Romeinse god die de wisseling van de seizoenen regelt. Hij een oogje laten vallen op de kleindochter van een Griekse koning. Die kleindochter ontkomt aan de avances van de verliefde god door in een Madeliefje te veranderen. dat moet in onze ogen goed gelukt zijn gezien de talloze Madeliefjes die in elk grasveld vroeg of laat opduiken.

-Het Madeliefje zou ook kunnen zijn ontsproten -zo vertelde men elkaar- uit de tranen die Maria vergoot,
tijdens de vlucht naar Egypte.
2017 02 madeliefje 08Madeliefjes op Isjtarpoort, stadspoort van Babylon uit 575 v.Chr. als symbool van de godin Isjtar
-Een andere oude legende verhaalt waarom aan de witte lintbloempjes van onderen rode vlekjes zitten: Toen Maria bezig was dit bloempje als patroon te verwerken in het weefsel dat voor het kindje Jezus bestemd was, prikte zij zich in de vinger en de druppels bloed vielen op het patroon, vandaar…

-Zo geloofde men vroeger dat op Sint Jan (24 juni) tussen 12 en 13 uur geplukte bloempjes een geheimzinnige kracht hadden. Men moest de gedroogde plantjes bij zich dragen, want dan pas was men verzekerd van een goede afloop van gewichtige zaken.

-Ook vertelde men elkaar dat de drie eerste bloempjes die men in het voorjaar plukte en opat, de vinder waarborgde dat hij het gehele jaar geen tandpijn, koorts of een oogziekte zou krijgen.

-Op schilderij ’Het Lam Gods’ uit de 15e eeuw is de Bellis perennis door de gebroeders van Eyck weergegeven (foto 9). In het ’Sinte Mariën Cruut’ zien de (M.E.) kunstschilders veel goedertierenheid, onschuld en eeuwige liefde. Dat leidt tot een andere verklaring voor Madeliefje. Het is zo
de afleiding van maagdenliefde. Het Madeliefje staat symbool voor de maagd Maria.
2017 02 madeliefje 09Madeliefje - Gebroeders van Eyck - Sint-Baafskathedraal, Gent(Blg.)
-De voortdurende bloei van de plant staat symbool voor de onsterfelijkheid/het eeuwige leven. Behalve dat de plant hierdoor geassocieerd wordt met de H. Maria is die associatie er ook met aartsengel Michael en met Christus.

Tot slot
-Deze keer geen enkel probleem om de Plant van de Maand te vinden. Het is wellicht voor velen de eerste bloem geweest die je plukte en er zelfs direct de naam van leerde om nooit meer te vergeten. Zo’n plant vraagt erom om een rijke cultuurhistorische omgeving om zich heen te vormen. Dat is dan ook door de eeuwen heen en in het wereldwijde verspreidingsgebied gebeurd. De vele namen vertellen een deel van die geschiedenis. Bij het voorbereiden van de februari-maand-plant ben ik dan ook zeer veel verschillende namen in het Nederlands taalgebied tegengekomen. Bij uitzondering een opsomming waarbij u als lezer zeker herkenbaarheid tegen zult komen. Die namen in alfabetische volgorde:
Bleekveldbloempje, Dijkbloempje, Fenneblom, Finneblomke, Grasbloem, Junibloem, Kassoude, Kassouwken, Kersouw, Koeienbloempje, Koeiewei-blommetje, Kransje, Liefkruid, Lentebloempje, Maagdelief, Madeliefje, Maetelieve, Maetebloem, Mariabloempje, Meibloempje, , Meliefke, Meizeutje, Meizoentje, Meizontje, Meizuivertje, Meizuutje, Paasbloempje, Schapebloempje, Urnerwouderklaver, Veldbloempje, Vennebloum en Weidebloempje. Er zijn er zeker nog meer.

-In de Geïllustreerde Flora van Nederland(E.Heimans , H.W.Heinsius en Jac.P.Thijsse) komen we bij de AFWIJKINGEN het Madeliefje met vertakte bloeiwijze tegen(afbeelding 10). De engelse benaming daarvoor is Hen-and-chicken-daisy. Wat is er dan gebeurd? In de oksels van de omwindselblaadjes zijn er steeltjes
gegroeid die gebogen/verticaal staan en waarop zich dan weer een bloemhoofdje vormt. Zo kan
er een krans van bloemhoofdjes ontstaan rond de eerste samengestelde bloem. Op de plaatsen waar ik
Madeliefjes zie zal er te veel gemaaid zijn, 2017 02 madeliefje 10Hen-and-chicken- Daisy Geïllustreerde Flora van Nederland, E.Heimans , H.W.Heinsius en Jac.P.Thijsse, 20e druk.nog nooit heb deze groei-/bloeiwijze kunnen vinden. Als U ze wel hebt gevonden houd ik me aanbevolen. (gerardtedorsthorst@home,nl).

-Zoals er in de inleiding staat: ”Is er meer te vertellen ?”, zo kan het slot eindigen met: ”Er is meer te vertellen !” over de plant van de maand, het Madeliefje.


Tekst :          Gerard te Dorsthorst 
Afbeeldingen: GtD(1,3,5,7); J en J.G.Sturm(2,4); J.v.d.Straaten(6); Wikipedia(8); Museum voor Schone kunsten Gent(9);
                     Geïllustreerde Flora van Nederland(10).