Plant van de maand: maart 2017 - Bosanemoon

Algemeen
Wetenschappelijke naam: Anemone nemorosa L.2017 03 bosanemoon 01aFoto 1. Bosanemoon in het bos
Familie: Ranunculaceae/Ranonkelfamilie
Geslacht: Anemone/Anemoon
Soort: Bosanemoon
Plant: Eénhuizig
Stengel: Opgaand
Bloeiwijze: Alleenstaand
Bloemen: Tweeslachtig
Bloemkleur: Wit
Bloemdekbladen: 6 tot 12
Meeldraden: Veel
Stampers: Veel
Bloeiperiode: Maart - mei
Hoogte: 5 cm – 25 cm
Bladvorm: Handvormig
Bladrand: Getand
Bladkleur: Donkergroen
Bladstand: Verspreid
Vruchtbeginsel: Bovenstandig
Vrucht: Dopvrucht
Wortels: Wortelstok
Groeiplaats: Loofbossen
Leefvorm: Overblijvend
 
Inleiding2017 03 bosanemoon 02aFoto 2. Bosanemoon als bodembedekker
Maart is te typeren als lentemaand, op 20 maart om 11:28u begint dit jaar de lente. Dag- en nachtlengte zijn nu gelijk. Wat weersverwachting betreft zijn de bijnamen buienmaand en windmaand van toepassing. Bij die buien en wind sluit de plant van de maand hier naadloos bij aan.  
 
Naamgeving
-Het Griekse anemos geeft wind en storm aan. Aardig is dat Plinius schrijft dat je niet in de bloem kunt kijken anders dan dat er wind is. Van een andere kant wordt er gezegd dat de bloem de kelkbladeren verliest door de wind, bovendien is de bloeiende stengel beweeglijk door de wind.2017 03 bosanemoon 03aFoto 3. Overzichtstekening
Nemorosa betekent ’van het bos’.
-Bos in Bosanemoon geeft de groeiplaats aan. Met anemoon zijn we weer bij dat zuchtje wind dat de plant beweegt.
-Zowel het Engelse Wood Anemone als het Franse Anémone des bois hebben het ’van het bos’ duidelijk in de naam van deze plant. Wellicht geeft het Duitse Buschwindröschen  wel het best de eigenschappen van de plant weer: bos, wind en roos zijn immers vertegenwoordigd.
Naast het Friese Boskanemoan vermeld ik verder de oude namen Windkruid, Windroos en Windbloem. De naam Achterumkiekertjes die in het graafschap Zutphen voorkomt wil ik u niet onthouden, of 2017 03 bosanemoon 04aFoto 4 en 5. Bloem en bloemdekbladenwilt u die juist wel onthouden !?!
 
Plaatsing
Heukels plaatst de plant in de Ranonkelfamilie, verder in het geslacht Anemoon en de soort Bosanemoon. In het geslacht Anemoon worden verder de Blauwe- en Gele anemoon nog genoemd. Deze twee worden als Stinsenplant aangegeven.
Beschrijving
De winterknoppen van de overblijvende plant bevinden zich onder de grond: Geofyt(foto 3).
De kruipende wortelstok reikt tot een diepte van tien centimeter. Door die wortelstokken groeien de planten in grote groepen en bedekken hele delen van de loofbosbodem (foto 2017 03 bosanemoon 05a2). De stengels zijn liggend/opstaand. De drie stengelbladen zijn gesteeld. Het handvormige blad is in een drie- tot vijftal slippen verdeeld. De bladrand is grof gezaagd. Als de Bosanemoon bloeit zien we enkel blad aan de bloeistelen, blad zonder bloem ontwikkelt zich in de regel pas na de bloei(foto 1).
De bloeistengel draagt boven de omwindselbladen één tweeslachtige knikkende bloem(foto 4 en 5). Er is een verschillend aantal bloemdekbladen, de variatie loopt van zes tot twaalf. De kleur is in hoofdzaak wit met roze/paars aan de onderkant. Per groeiplaats ontdekken we meer of minder van die roze-paarse gloed. Zoals het bij ranonkelachtigen hoort is er een groot aantal meeldraden en 2017 03 bosanemoon 06aFoto 6. Dubbele bosanemoonstampers. De meeldraden hebben gele helmknoppen en zullen gespreid over een paar dagen openspringen.  De 2 tot 4 cm grote bloemen draaien met de zon mee, ’s-morgens kun kopjes naar ’t oosten en ’s-avonds naar het westen. Bij temperaturen onder de 10o en ’s-nachts blijven de bloempjes dicht. Ook bij regen sluit de bloem zich, de bloemdekbladen schermen het stuifmeel af zodat dat droog zal blijven. Er vindt zowel kruisbestuiving (insecten) als zelfbestuiving plaats. De bloemdekbladen vallen na de bloei af.
In het bovenstandige vruchtbeginsel ontwikkelen zich éénzadige dopvruchtjes. Er 2017 03 bosanemoon 07aontwikkelt zich een kluwen van die dopvruchtjes(foto 7). De zaden bevatten een mierenbroodje. Ze hebben een kortdurende kiemkracht, minder dan een jaar.
 
Groeiplaats
Kenmerken van de groeiomgeving van de Bosanemoon zijn: lichte schaduw, humeuze, lemige grond, in een matig droge tot vrij natte, matig voedselrijke omgeving. In loofbossen zijn we op de juiste plaats. Is het bos weg, dan blijven de Bosanemonen jaarlijks terugkomen. Op die manier vinden we ze op meer plaatsen dan dat we aanvankelijk zouden denken. De oorspronkelijk inheemse plant staat op de Rode Lijst van 2012 en de trend sinds 1950 is: stabiel en toegenomen.
 
Organismen op/bij de plant2017 03 bosanemoon 08aFoto 8. Zaadjes met mierenbrood
De bloem heeft geen honing, maar stuifmeel te over voor bijen en vliegen. Een bloem in de slaapstand geeft beschutting aan insecten .
Bij de beschrijving van de plant zijn we al tegengekomen dat de vrucht een ’mierenbroodje’ draagt. Dat zorgt er uiteraard voor dat mieren voor verspreiding kunnen zorgen.

Gebruik van de plant
-Als lid van de Ranonkelfamilie bevat de plant gifstoffen. De huid kan geïrriteerd worden.
-Er zijn gebruiksmogelijkheden bekend b.v. tegen reuma en kiespijn.
 
Volksgeloof – Mythologie
-Aan het hof van godin Flora is Anemona een nimf. Nu wordt de god van de wind Floras 2017 03 bosanemoon 09aFoto 8. Zaadjes met mierenbroodZephyr verliefd op Anemona. Flora is jaloers en verandert Anemona in de ’Plant van de Maand’ de Anemoon.
-Symbolisch staat de Anemoon voor zorgzaamheid, eerlijkheid en ”ik wil graag bij je zijn”. Of mijn moeder die
symboliek kende weet ik niet, wel weet ik dat de Anemoon
haar lievelingsbloem was en genoemde typering paste
uitstekend bij haar. En bij ons ?
 
Tot slot
De Anemoon is bij uitstek een stinsenplant. In die omgeving kunnen we de Bosanemoon dan ook vinden; met enkele bloemen zoals overal elders, maar ook met gevulde bloemen (foto 6). Bij die laatste zijn meeldraden omgevormd naar witte bloemdek(kroon)bladen. Deze planten, die later bloeien dan hun ’wilde’ voorgangers, zijn onvruchtbaar. Verspreiding kan dan ook alleen maar via de wortelstokken.
Laten we tussen de maartse buien door genieten van de Bosanemoon en wie weet vinden we in een ’stinsenomgeving’ ook nog de gevulde variant.
 Tekst:            Gerard te Dorsthorst
Afbeeldingen:  GtD(1,4,5,7); Jes Merkx(2); Walter Heubach(3); Wikipedia(6,8),
                      Musée des Beaux Arts Mulhouse(9).