Plant van de maand: april 2017-Gulden boterbloem

Algemeen
Wetenschappelijke naam: Ranunculus auricomus L.2017 03 Gulden Boterbloem 01Foto 1. Gulden boterbloem
Familie: Ranunculaceae/Ranonkelfamilie
Geslacht: Ranunculus/Boterbloem
Soort: Gulden boterbloem
Plant: Eénhuizig
Stengel: Opgaand
Bloeiwijze: Alleenstaand
Bloemen: Tweeslachtig
Kelkbladen: 5
Kroonbladen: 5
Bloemvorm: Regelmatig
Bloemkleur: Geel
Meeldraden: 20 en meer
Stampers: Veel
Bloeiperiode: April - mei
Hoogte: 15 cm – 50 cm
Bladstand: Verspreid
Bladvorm: Nier-/Hand-/Slipvormig
Bladrand: Gaaf
Bladkleur: Donkergroen
Vruchtbeginsel: Bovenstandig
Vrucht: Dopvrucht 
Wortels: Hoofd-/bijwortels
Groeiplaats: Loofbossen/divers
Leefvorm: Overblijvend

Inleiding2017 03 Gulden Boterbloem 02Foto 2. Blad- en bloemstengel
April is te typeren als grasmaand. Mijn vader zei altijd al: ”In mei is er gras of komt er gras”, waarmee hij aangaf dat april de maand is die gras hoort te geven. Andere namen zijn kiemmaand, eiermaand en paasmaand. Het opnieuw beginnen van het leven staat duidelijk in het centrum van de volksaandacht. Het geel van het Speenkruid wordt opgevolgd door dat van de Boterbloemen en laat daar nu -als je niet goed oplet- het geel van de Gulden boterbloem onopgemerkt blijven.

Naamgeving
-Ranunculus is het verkleinwoord van het Latijnse Rana. Rana is voor ons kikker en zowel de kikker als de Boterbloem houden van vochtige omgevingen.
Auricomus heeft de betekenis van: ’met gouden kuif’, die zien we bij de vruchtjes die licht goudgeel zijn en behaard
-Gulden in de Nederlandse naam is de verwijzing naar goud. Boterbloem geeft dan aan dat de bloem ons aan de boterkleur doet denken. Het Friese Gouden bûterblom sluit daar naadloos op aan.
De Engelsen, Fransen en Duitsers doen de plant eer aan met de namen: Goldilocks buttercup, Renoncule tête d’or en Gold-Hahnenfuß.
De plant komt, voor mij onverwacht, ook voor op Groenland en heet daar Greenland buttercup.
 
Plaatsing2017 03 Gulden Boterbloem 03Foto 3. Wortelstelsel
Heukels plaatst de plant in de Ranonkelfamilie, verder in het geslacht Boterbloem en de soort Gulden boterbloem. In het geslacht Ranunculus worden 20 soorten beschreven. Twaalf ervan hebben boterbloem in hun naam en in de andere acht vinden we waterranonkel verwerkt.
 
Beschrijving
De winterknoppen van de overblijvende plant bevinden zich op of net onder de grond: Hemikryptofyt.
De hoofd- en bijwortels vormen een ’bundeltje’ (foto 3).
Stengels zijn kaal of hooguit behaard aan de bovenkant en de bloemstelen hebben geen groeven (foto 2).
Het blad verdient extra aandacht. Ze komen in 2017 03 Gulden Boterbloem 04Foto 4. Blad, eerste reeksdrie vormen voor(foto 1). De eerste vroege bladeren, dicht aan de grond zijn ongeveer rond of niervormig van vorm(foto 4). De tweede reeks zijn de handvormige bladen in drie tot vijf lobben verdeeld (foto 5). Ze verschijnen vroeg in het voorjaar, maar vergelen al weer tegen het eind van de bloeitijd. De derde reeks zijn de schutbladen aan de bloeistengels die bestaan uit vijf tot zeven slippen waarvan de randen gaaf zijn (foto 2).
De botergele bloemen zijn tweeslachtig. De grootte ervan is 1½  tot 2½ centimeter. De vijf kelkbladen zijn strogeel(foto 6). Van de vijf kroonbladen (foto 7) zijn er vaak enkele niet goed ontwikkeld. Juist aan deze eigenschap herkende ik 2017 03 Gulden Boterbloem 05Foto 5. Blad, tweede reeksde plant voor het eerst, die onvolledige groei viel me op. Er zijn veel meeldraden en eveneens een groot aantal stampers.
De bovenstandige vruchtbeginsels groeien uit tot éénzadige dopvruchtjes die behaard zijn. De dopvruchtjes samen vormen een bolvormig hoofdje zoals bekend is bij de ranonkels. De zaden zijn kortlevend, minder dan één jaar.

Groeiplaats
Zoek je aanwijzingen voor de groeiplaats van de Gulden boterbloem, dan kom je een veelheid van half- en licht-beschaduwde plaatsen tegen. Een opsomming:  vochtige bossen, uiterwaarden/vochtige weilanden, dijken, houtwallen, slootkanten. Op plaatsen waar de Slanke sleutelbloem bloeit is het waard ook uit te kijken naar onze 2017 03 Gulden Boterbloem 06Foto 6. Kelkbladenplant van de maand.
Gebruik van de plant
Als lid van de Ranonkelfamilie bevat de plant gifstoffen. Bedelaars smeerden de huid in en het sap van de plant maakte die nog lelijker, de man/vrouw vertrouwde erop dat de aalmoesgevers sneller aangedaan zouden zijn ter meerdere eer en glorie van de bedelende bedelaar.
Ook werden pijlpunten ingesmeerd zodat het giftige sap verder nadeling zou zijn voor de gewonde vijand.
Positiever was het gebruik van de plant tegen pest en krankzinnigheid.

Tot slot
Laat je aangenaam verrassen door de Gulden boterbloem. De plant is niet zo groot en valt minder op. Bovendien wordt hij snel overgroeid door het rijk groeiende en bloeiende Fluitenkruid. Op foto 8 is dat goed te zien. Onze plant van de maand is er snel bij om het voorjaarslicht te absorberen.
Heb je dit jaar een groeiplaats gevonden, houdt die dan het jaar rond in de gaten en ontdek hoe vroeg in het voorjaar het blad er prachtig bij komt te staan. Jammer is dat je wellicht wat langer moet zoeken om de vrij zeldzame plant hebt te vinden, toch succes!
 
2017 03 Gulden Boterbloem 07Foto 7. Bloem/Kroonbladen2017 03 Gulden Boterbloem 08Foto 8. Gulden boterbloem en Fluitekruidoem
_____________________________________________________________________________________________
Tekst             : Gerard te Dorsthorst
Afbeeldingen   : GtD(2,3,4,5,6,7,8); Flora Batavia(1)


.