Plant van de maand: mei 2017 -  Zwartblauwe Rapunzel


Wetenschappelijke naam: Phyteuma spicatum L.2017 05 rapunzel 011. Zwartblauwe rapunzel Schijndel 1 juni 2015
Familie: Campulaceae/Klokjesfamilie
Geslacht: Phyteuma/Rapunzel
Soort: Zwartblauwe rapunzel
Plant: Eénhuizig
Stengel: Opgaand
Bloeiwijze: Alleenstaand
Bloemen: Tweeslachtig
Kelkbladen: 5
Kroonbladen: 5
Bloemvorm: Buisvormig
Bloemkleur: Blauw
Meeldraden: 5
Stijl:  1
Bloeiperiode: Mei-juni
Hoogte: 20 cm – 80 cm
Bladstand: Verspreid
Bladvorm: Eirondlangwerpig
Bladrand: Gekarteld
Bladkleur: Groen
Vruchtbeginsel: Onderstandig
Vrucht: Doosvrucht
Wortels: Penwortel
Groeiplaats: Loofbossen
Leefvorm: Overblijvend

Inleiding2017 05 rapunzel 022. Rapunzel – Sprookje – Postzegel DDR 1978
Mei is te typeren als bloeimaand. Het bloeien gaat goed als de vijf ijsheiligen -die van 11 tot en met 15 mei regeren- geen problemen veroorzaken. Dat laatste zal de plant van de maand niet deren, want die bloei begint pas eind mei. Bij velen van ons zal de eerste kennismaking met deze bloem wel in de Efteling geweest zijn waar in een sprookjesvertelling  de Rapunzel verschijnt(foto 2). Voor mij is het een voorrecht in Schijndel te wonen, waar de zeldzame Rapunzel nog voor komt, jaarlijks kan ik de groei daar volgen.
 
Naamgeving2017 05 rapunzel 033. Wortel Flora Batavia 1853
In het Grieks staan phyteuo en phyton respectievelijk voor planten en plantaardige groei. Phyteuma kunnen we als daarvan afgeleid zien. Spicatum betekent aarvormig en nigrum is zwart.
Rapunzel/Raponsje is één van de door de gebr. Grimm verzamelde sprookjes dat in de ’Kinder- und Hausmärchen’ staat. Zwart en blauw zijn de kleuren die in rozetblad en bloem zijn terug te vinden. Rapunzel betekent raapje en dat duidt op de penwortel/wortelstok.2017 05 rapunzel 044. Blad Schijndel 1 juni 2015
In het frans, duits en engels luistert de plant naar Raiponce noire, Schwarze Teufelskralle/Schwarze Rapunzel en Black Rampion/Black-horned Rampion. Ook in die taalgebieden blijft zwart een aanduiding die aan de plant van de maand kleeft.
 
Plaatsing
Heukels plaatst de plant in de Klokjesfamilie, verder in het geslacht Rapunzel. Wat de soort betreft wordt er uitgegaan van Phyteuma spicatum. Hiervan worden twee ondersoorten onderscheiden: de Phyteuma spicatum subsp. nigrum en Phyteuma 2017 05 rapunzel 055. Bloemknop Schijndel 1 juni 2015spicatum subsp. spicatum. De eerste is de Zwartblauwe rapunzel en de tweede de Witte rapunzel.
 
Beschrijving
De winterknoppen van de overblijvende plant bevinden zich op of net onder de grond: Hemikryptofyt.
Wat de wortels betreft kunnen we van een penwortel spreken, F.W. Schmidt geeft dat al in 1853 duidelijk in de tekening aan(foto 3). De worteldiepte is tot vijftig centimeter. 
De holle stengel is rechtopstaand, geribbeld, glad en in het bovenste gedeelte onbebladerd(foto 1).
De verspreid staande groene bladeren hebben als kenmerken: niet behaard, van eirond naar langwerpig en een hartvormige voet. Op de rozetbladeren zijn soms zwarte vlekken te zien. De bladrand is gekarteld(foto 4). De bladeren verschillen van onder naar boven 2017 05 rapunzel 066. Bloeiwijze Ardennen 6 mei 2014in vorm en (lengte van de) steel.
Bekijken we de bloem dan zien we achtereenvolgens dat de zich ontwikkelende bloemaar in het knopstadium nog wat gebogen is(foto 1 rechterknop). Na strekking(foto5) opent de tweeslachtige bloem zich(foto 6). De vorm van de bloemaar is nog tamelijk bolvormig, maar gaat over in een cylindervorm. De bloemkleur kan variëren van paars- naar licht blauw. De stempel is tweelobbig. De omwindselbladen zijn lijnvormig (foto 7).
Voor wie tijd en geduld heeft volgt hier nog een uitgebreide beschrijving van één bloemetje uit de bloemaar. Er zijn vijf kelkslippen en de vijf kroonbladen zijn vergroeid tot een buisje. In het onderste deel van dat buisje splijten de vijf kroonbladen. Vergroot lijkt dat op een lantaarntje. De rest van het buisje blijft intact en de stijl met de stempels groeit door het buisje naar buiten. Bijen en hommels zorgen voor de nodige dynamiek in de bloem en de bestuiving ervan is het gevolg.
De plant vormt een tweehokkige doosvrucht met zaadjes die korter dan één jaar kiemkrachtig zijn.

Groeiplaats2017 05 rapunzel 077. Bloem-detail Schijndel 1 juni 2015
Zoek je aanwijzingen voor de groeiplaats van de Zwartblauwe rapunzel, dan kom je uit op plaatsen die licht beschaduwd, vochtig, matig voedselarm tot matig voedselrijk en humeus zijn. Het aantal plaatsen waar de Rapunzel nog groeit is in Nederland zeer beperkt, de plaats waar ze voor mij bekend staan is een vochtig moerasbos.
 
Gebruik van de plant
De wortel en het blad is eetbaar, maar dat gaan we gezien de zeldzame status van de plant niet proefondervindelijk vaststellen.
Insecten bezoeken de plant en vinden er pollen en onder in de bloem ook nectar. Door de vorming van het genoemde lantaarntje kunnen de insecten bij de nectar.

Tot slot2017 05 rapunzel 088. Vruchten Schijndel 28 juni 2015
In het jaar 2014 was de Zwartblauwe rapunzel de Plant van het Jaar. Er is toen, en ook nu nog, veel aandacht aan besteed. Er zijn plannen opgesteld om de plant van de ondergang te redden. In het vochtige moerasbos lopen activiteiten van monitoring en ondersteuning.
De plant spreekt mijn verbeelding op de een of andere manier aan. Op 6 mei 2014 zijn we dan ook aangenaam verrast als we tijdens de wandeling direct na een steile beklimming de Blauwzwarte rapunzel tegen te komen. Even niet meer denken hoever we vandaag willen lopen. Even wel lang stilstaan bij dit buiten buitenkansje. U wens ik ook zo’n ontmoeting in mei en/of juni toe.
___________________________________________________________________________
Tekst:              Gerard te Dorsthorst
Afbeeldingen:   GtD(1,4,5,6,7,8   ); DDR(2); Flora Batavia(3)
 
 



.