Plant van de maand:  september 2017 - Bezemkruiskruid

 

Algemeen
Wetenschappelijke naam: Senecio inaequidens DC.2017 09 Bezemkruiskruid 011. Bezemkruiskruid Schijndel 27 augustus 2017
Familie: Asteraceae/Composietenfam.
Geslacht: Senecio/Kruiskruid
Soort: Bezemkruiskruid
Plant: Eénhuizig
Stengel: Opgaand
Bloeiwijze: Pluim
Bloemen: Tweeslachtig
Omwindselbladen: Aantal
Kroonbladen: Lint-/buisbloemen
Bloemkleur: Geel
Meeldraden: Aantal
Bloeiperiode: Juni-december
Hoogte: 20 - 110 cm
Bladstand: Tegenoverstaand
Bladvorm: Lijnvorm
Bladrand: Gaaf/getand
Bladkleur: Groen
Vrucht: Dopvrucht
Wortels: Stevig wortelstelsel
Groeiplaats: Ruderale terreinen
Leefvorm: Meerjarig

Inleiding
Met september zijn we in ’de andere oogstmaand’ gekomen. Deze maand heeft meer (bij)namen waarvan herfstmaand misschien wel de bekendste is. In deze maand kunnen2017 09 Bezemkruiskruid 022. Wortelstelsel Schijndel 29 augustus 2017 we het Bezemkruiskruid op vele plaatsen vinden, maar tachtig jaar geleden zouden we er nog tevergeefs naar zoeken. Onze (groot)ouders hebben ongetwijfeld veel (on)kruid gewied, maar de plant van de maand was er in hun jeugd zeker niet bij. We zullen deze nieuweling deze maand extra  aandacht geven.
 
Naamgeving
Senecio komt van senex dat staat voor grijsaard. In het duits, waar de plant Schmalblättriges Greiskraut wordt genoemd, zien we dat terug. Grijsaardskruid en Greiskraut liggen wat klanken betreft dicht bij elkaar.
Inaequidens heeft de betekenis van: ongelijke tanden.2017 09 Bezemkruiskruid 033. Blad Schijndel 29 augustus 2017
In Bezemkruiskruid zien we de samenvoeging van twee delen. Bezem omdat de wat warrige plant wel aan een bezem doet denken en kruiskruid omdat we in het geslacht kruiskruid zitten. Ook wordt er wel gedacht dat het deel kruiskruid een verbastering is van de duitse naam Greiskraut. (In Duitsland is de plant eerder waargenomen dan in ons land en had daar natuurlijk al een eigen naam verworven).
In het fries luistert de plant naar Biezemkrúswoartel.  In het frans, en engels zijn er de namen Séneçon de Cap en Narrow-leaved Ragwort.
 
Plaatsing
Heukels plaatst de plant in de Composietenfamilie, verder in het geslacht Kruiskruid en2017 09 Bezemkruiskruid 044. Stengel Schijndel 27 augustus 2017 de soort Bezemkruiskruid. In het geslacht Kruiskruid  worden verder nog zeven soorten genoemd. Terwijl je dat wel zou verwachten is Jacobskruiskruid niet één van die laatste zeven. Jacobskruiskruid staat bij het geslacht Jacobskruid. De zeven soorten die tot dat geslacht worden gerekend eindigen allen op kruiskruid. Zin om je te verdiepen in de geslachten Senecio en Jacobaea ?  Oprecht succes gewenst !
 
Beschrijving
Als voor winterknoppen hemikryptofyt wordt gebruikt, zoals bij deze plant van de maand, wil dat zeggen dat de plant meerjarige is waarvan de winterknoppen op of iets onder de grond beschermd worden door een strooisellaag.
De plant varieert sterk in grootte/hoogte; van klein, twintig centimeter, tot groot, één-meter-tien(foto 1).
Er is een sterk wortelgestel dat zich gemakkelijk ook tussen tegels door ontwikkelt(foto 2).
Aan de opgaande, vaak roodachtige, stengels is te zien dat ze bijna onbehaard, sterk vertakt, kantig en glad zijn. Het onderste deel is houtig(foto 1 en 4) en overwintert.
Het donkergroene blad is lijnvormig en halfstengelomvattend. De bladrand is gaaf of 2017 09 Bezemkruiskruid 055. Knop Schijndel 29 augustus 2017getand. De plaatsing van het blad is verspreid/tegenoverstaand(foto 3 en 4).
In de bloeiwijze van de overhangende losse pluim is de kans groot dat je knop, bloei en vruchtpluisbolletje tegelijk kunt waarnemen. Er zijn een aantal lintbloemen(tien tot veertien) en een aantal buisbloemen die samen de 3 cm grote ’composietbloem’ vormen(foto 6). De kleur is glanzend goudgeel als bij de Boterbloem. Er is een ruim tiental omwindselblaadjes. Bekijken we die nauwkeuriger dan is er een binnen- en een buitenkrans van blaadjes. Van de eerstgenoemde krans zijn de blaadjes lang; de buitenkransblaadjes hebben een witte, franjeachtig getande rand. 2017 09 Bezemkruiskruid 066. Bloem Schijndel 27 augustus 2017
Verschillende insecten verzorgen de bestuiving. De vrucht is een dopvrucht(éénzadig) met wit vruchtpluis(foto 7). Op foto 8 is de bloembodem met ’kratertjes’ mooi te zien. Het zaad ontkiemt bij 14o tot 30oC  (’s-nachts boven de 6oC) en blijft 30 tot 40 jaar kiemkrachtig. Als je dan ook nog bedenkt dat een plant per jaar zo’n 10.000 zaden kan produceren is het best te vatten dat het Bezemkruiskruid zich gemakkelijk en snel voortplant.
 
Groeiplaats
Zoeken we naar de groeiplaats, dan zien we dat we op een zonnige, matig voedselrijke grond/stenige plek belanden. De vele plaatsen waar we het Bezemkruid vinden zijn aardig samen te vatten als ruderale terreinen. Een stedeling zal deze, ook stadsplant, zeker in de zomer ergens tegenkomen.2017 09 Bezemkruiskruid 077. Vruchtpluis Saxifraga Jan van der Straaten
In ’Stadsplanten van Breda’ (IVN/KNMV ISBN 978-90-9027830-8) lezen we dat de plant bij het ’straatmeubilair’ hoort.
In dit verband is het aardig op te merken dat de Zuid-Afrikaanse plant over de wereld verspreid is door transport van de schapenwol. De stad Tilburg heeft de eer te mogen
zeggen dat in 1939 deze invasieve plant ons land binnendrong.

Gebruik van de plant / Volksgeloof
.-.  De plant bevat pyrrolizidine alkaloïden, dat is een groep plantengifstoffen om de plant te beschermen tegen natuurlijke ’opvreters’. Voor de mens is de stof schadelijk voor de lever. We vinden dan ook geen oude gebruiken van de plant.2017 09 Bezemkruiskruid 088. Uitgebloeid en Bloembodem Schijndel 29 augustus 2017
.-. Volksgeloof heeft de plant ook al niet verworven, te kort in onze streken.

Tot slot
Bezemkruid staat bekend als een pionierplant, d.w.z. hij vestigt zich op een plaats waar nog geen vegetatie is. Dat moet dus wel een gemakkelijke (wind)verspreider en ontkiemer zijn. In eerste instantie zijn het vooral de spoorwegen die de plant ruim door ons land verspreiden. Nu zul je zien dat al dat geel langs de snelwegen vaak Bezemkruiskruid is. Toch aardig dat U in de file stilstaande van de plant van de maand kunt genieten.
Tekst            : Gerard te Dorsthorst
Afbeeldingen: GtD(1,2,3,4,5,6,8 ); Jan van der Straaten(7)