Vogel van de maand: april 2017
door: Hannie Nilsen

Koekoek (Cuculus canorus)   Deel 1
Koekoeksjong Karekiet 1
“Hij wordt ook niet slimmer van al die hormonen en van de vrouwen heb je vooral last”. Gaat dit nog wel over vogels of komt deze regel uit een artikel over relatietherapie? Je zou het bijna denken maar de opmerking is geknipt uit een interview met Raymond Klaassen over zijn onderzoek naar de koekoek. Want hoewel iedereen de koekoek wel kent (zeker het geluid), is het een intrigerende vogel met een door mysteries omgeven leefwijze.
 
De reden dat 2017 door Sovon en Vogelbescherming Nederland is uitgeroepen tot jaar van de koekoek is helaas minder glorieus. De koekoek als ‘broedvogel’ doet het slecht. Ondanks het feit dat een vrouwtje ieder jaar 15-25 eitjes legt, gaan de aantallen achteruit en staat de vogel op de Rode Lijst als ‘schaars’.


Foto: Kleine karekiet voert Koekoeksjong,
René Smits (dewerelddoormijnlenzen.blogspot.nl)

Het leefgebied van de koekoek strekt zich uit over heel Europa (met uitzondering van IJsland), via Azië tot Japan en Zuidoost-Azië. Ook in Amerika vinden we de koekoek maar wel een andere soort. Cuckoo, cuco, koúkos, guguk, pugpug….. Van Azerbeidzjan tot Zuid-Afrika, bijna overal is zijn naam een verbastering van zijn roep. En bijna overal kondigen ze met hun roep het voorjaar aan. De koekoek wordt overigens vaker gehoord dan gezien, ergens half april. Soms ontdek je ze met afhangende vleugels op een hoge uitkijkpost. De vogel heeft een blauwgrijze kop, borst en rug, met een lichte grijs-gebandeerde buik, een lange, grijze staart en felgele ogen. Vroeger dacht men dat een koekoek ’s winters veranderde in een sperwer en inderdaad, zo op het eerste oog is er een duidelijke gelijkenis met een overvliegende sperwer. Tot hij luid en duidelijk zijn roep laat horen, dan is het voor iedereen meteen duidelijk welke vogel dit is. Als hij een vrouwtje ziet, slaat zijn ‘stem’ over en hoor je een opgewonden woe-koekoe.
Bij het vrouwtje is ook de borst en de keel gebandeerd, en soms zie je haar in een bruine variant. Zij heeft een andere roep dan het mannetje, een opgewonden, snel, lachend geluid. Ook bij juvenielen is de voorzijde helemaal gebandeerd en verder hebben ze mooie witte randjes aan de veren en een witte vlek op het achterhoofd.
De koekoek staat natuurlijk vooral bekend om zijn bijzondere broedgedrag. Als ze hier vanaf half april uit tropisch Afrika terug komen zit het blad al weer aan de bomen waardoor je ze minder makkelijk te zien krijgt. Vanaf een hoge uitkijkpost brengen ze geschikte nesten in kaart. Het vrouwtje legt vervolgens haar eieren in het nest van een andere vogel. Hierbij legt ze slechts één ei per nest en worden alle eieren bij dezelfde soort waardvogel gelegd. Bij voorkeur kleine karekiet, rietzanger, heggemus of witte kwikstaart. Daarnaast worden graspieper, bosrietzanger, gekraagde roodstaart en tuinfluiter geparasiteerd. Opmerkelijk is dat de roodborst en winterkoning in Nederland geen waardvogel zijn, terwijl dat in Duitsland wel het geval is.
Het hele proces kost slechts enkele minuten. Misschien opgeschrikt door het silhouet van de overvliegende ‘sperwer’ verlaat de broedende vogel zijn nest waarna het koekoeksvrouwtje pijlsnel een ei verwijdert en er haar eigen ei voor in de plaats legt. Soms wordt dit door de waardvogel opgemerkt, en dan breekt er een hevig gevecht los. Maar vaker blijft de hele actie onopgemerkt omdat de koekoek een ei legt dat lijkt op het ei van de waardvogel.
Koekoek juveniel 1Koekoek - juvenielDe koekoek heeft geen echt territorium. De gebieden waarin de mannetjes actief zijn overlappen elkaar, ook bij vrouwtjes is dat het geval. Er is dan altijd één vrouwtje dominant maar een enkele keer ziet een ander vrouwtje haar kans schoon. Je treft dan soms 2 koekoekseieren in het nest. Hierbij wordt door de koekoeksjongen een strijd geleverd waarbij de zwakste het onderspit delft
Een koekoeksei komt verbazend snel uit, na 12 dagen al. Vrouwtje koekoek houdt geschikte nesten in de gaten en legt haar ei vóór het legsel voltooid is. Is het legsel te ver gevorderd, verwijdert ze meerdere eieren om zo de waardvogel te dwingen opnieuw eieren te leggen om het legsel weer compleet te maken. De broedtijd van de meeste waardvogels is 11-14 dagen dus meestal zal het koekoeksjong dan ook als eerste uit het ei komen. Het naakte, blinde jong lijkt volkomen hulpeloos maar gaat meteen aan de slag om de andere eieren het nest uit te werken. Hij heeft zelfs een speciale groef op zijn rug waardoor dit mogelijk is zonder dat het ei steeds van zijn rug af rolt. Ook al aanwezige halfbroertjes en –zusjes worden zonder pardon uit het nest gewerkt zodat de oudervogels alle energie kunnen gebruiken voor het groot brengen van hun pleegkind. Ieder jaar worden zo miljoenen eieren en jongen door het koekoeksjong gedumpt.De oudervogel voert het koekoeksjong, gedreven door een sterke broedzorg. Dit levert vaak komische situaties op want als snel is het jong vele malen groter dan de waardvogel. Met wat geluk ziet men dan een winterkoning of kleine karekiet op het jong staan terwijl het kopje bijna verdwijnt in de hongerige bek van het reuzenjong.

De meeste vogelouders stemmen de hoeveelheid voedsel af op de hoeveelheid opengesperde bekjes in het nest. Om toch voldoende eten te krijgen maakt het koekoeksjong gebruik van slimme trucjes. Zo klinkt een koekoeksjong in het nest van de kleine karekiet hetzelfde (zowel wat betreft frequentie als decibellen) als de bedelroep van 4 kleine karekieten. Daarnaast is de fel oranjerood gekleurde keel een duidelijk visueel signaal dat er voedsel moet komen. Naarmate het jong groeit wordt de keelgrootte (en dus dit visuele signaal, naar verhouding kleiner). Tegelijkertijd neemt dan het auditieve signaal toe. Het koekoeksjong klinkt dan als 8 kleine karekieten. Sommige vogels gaan nog een stapje verder. Zo heeft de Maleise sperwerkoekoek gekleurde lapjes huid onder de vleugels. Als hij deze optilt lijken er plotseling 2 extra karekieten in het nest te zitten waardoor de oudervogels nog meer voedsel gaan halen. Een slimme oplossing van het koekoeksjong want door zijn luidkeelse gebedel is een nest met een koekoeksjong erg kwetsbaar voor predatie.
Onderzoek in Australië heeft aangetoond dat het geluid van het koekoeksjong altijd opvallende gelijkenis vertoont met dat van de jongen van de waardvogel. Naast ei-mimicry (nabootsing van het ei) is er dus ook sprake van kuiken-mimicry.
In juli vertrekken de volwassen koekoeken alweer naar het verre Afrika. Onderzoek laat een samenhang zien tussen het tijdstip van vertrek en de broedbiologie van de waardvogel. De koekoek vertrekt als het voor ‘zijn’ waardvogel te laat is om nog aan een nieuw broedsel te beginnen.
Later volgen de jongen en in september zijn de koekoeken allemaal weer verdwenen. Ze zijn hier maar dus kort, deze broedvogels. Of beter gezegd: broedparasieten.
KnipselKoekoekVan de 10.000 vogelsoorten is 20% bedreigd met uitsterven of zeer kwetsbaar. Op dit lijstje vinden we ook de koekoek. Hoewel men zou verwachten dat het een voordeel is om zoveel eieren te kunnen leggen, is juist deze manier van voortplanten waarschijnlijk een van de oorzaken van de dalende aantallen. Door verstoring en vernietiging van het leefgebied zijn er aanzienlijk minder waardvogels en daarmee minder nestmogelijkheden. Dit is echter zeker niet de belangrijkste oorzaak. Want hoewel de graspieper inderdaad een dalende trend laat zien, gaat het goed met heggemus en kleine karekiet. Bovendien zou in dit geval de koekoek op zoek gaan naar een andere gastouders.
Wel keren deze kleine zangvogels, vooral zij die in Zuid-Europa overwinteren, de laatste jaren gemiddeld 15 dagen eerder terug. Ook de terugkeer van de koekoek is vervroegd maar met slechts 5 dagen.
Gebrek aan zijn favoriete voedsel, rupsen van vlinders en motten, is zeker ook een deel van het probleem. De koekoek is een echte insecteneter maar bij voorkeur eet hij rupsen, vooral de behaarde soorten die door andere vogels niet worden opgegeten. De laatste 50 jaar is het aantal rupsen met 30-50% verminderd. In de gebieden waar dit vooral gebeurt, is ook de afname van koekoeken dramatisch. Verder eet hij veel kevers, larven, krekels, sprinkhanen, oorwormen en libellen, maar ook insecten zijn de laatste jaren drastisch in aantal achteruit gegaan door het gebruik van insecticiden. Vrouwtjes koekoek eten verder regelmatig zangvogeleitjes. Ook kleinere reptielen, zoals slangen en hagedissen worden niet versmaad. De jonge dieren worden door hun waardvogel gevoerd met een uitgebreide variatie voer.
Er is nog een derde oorzaak voor de krimpende populatie. Hoewel we de koekoek graag als onze vogel beschouwen, is hij slechts zeer korte tijd hier, 2 - 2,5 maand. De overige tijd van het jaar is hij onderweg of in Congo waar hij overwintert. Negentig jaar ringen leverde één terugmelding op uit Afrika maar toen in 2011 de eerste koekoeken in Engeland werden gezenderd leverde dit meteen heel veel informatie op. Zo ontdekte men dat er overwegend ’s nachts gevlogen werd op 3-5 km hoogte. De routes waren iedere keer weer volkomen anders, over Italië of over Spanje. Ook de stops om op te vetten lagen steeds ergens anders. Maar uiteindelijk overwinterden ze allemaal in Congo.
Koekoek man 1Koekoek - manDe vogels kwamen tussen 30 april en 4 mei terug en vertrokken weer rond half juli. Eén koekoeksmannetje maakt het wel erg bont; hij vertrok ieder jaar rond half juni. Vervolgens bleef hij wel nog een aantal weken in België hangen.
Helaas kwamen slechts 2 van de 5 gezenderde vogels terug en het jaar erop overleed een 4e vogel. Alles wijst erop dat de jaarlijkse trekroute een zware belasting is op het bestand. Vooral de vlucht over de Sahara waarbij 50-60 uur aan een stuk gevlogen wordt, moeten veel vogels met de dood bekopen.
En zo kan het gebeuren dat in het onderzoeksgebied in Wicken Fen (Engeland) in 1985 nog 14 vrouwtjes parasiteerden op de kleine karekiet. In 2010-2013 waren dat er nog slechts één of twee en in 2012 werd er niet één koekoeksjong grootgebracht.
Tot 1940 drukte The Times altijd ‘eerste koekoek-brieven’af. Tegenwoordig staan dit soort brieven niet meer in de krant. Zou dat wel het geval zijn, zou men zich misschien afvragen waar de koekoek gebleven is want hun aantallen zijn zoals beschreven de laatste 50 jaar drastisch omlaag gegaan. Treurig want met de vogel verdwijnt ook een verbazingwekkend biologisch fenomeen. Daarover volgende maand meer.

Bronvermelding:

Foto's: Marie Jose Verbeeten en Karin van de Logt
De koekoek, Nick Davies
Sovonnieuws 2014-2, Raymond Klaassen
www.sovon.nl/nl/koekoek
www.bto.org/science/migration/tracking-studies/cuckoo-tracking