Zoogdier van de maand oktober; de bruine rat

De bruine rat (Rattus Norvegius)

De bruine rat wordt ook wel rioolrat genoemd. Hij heeft een buitengewoon slecht imago. Nergens goed voor, vies, opvreters,, vernielers en overbrengers van ziektes.

Maarten het Hart schreef er het volgende over:

De reactie van mensen bij het zien van een bruine rat varieert van afschuw tot angst. Ik vermoed doordat de rat in zekere zin lijkt op mensen. Hij vertegenwoordigt onze zwarte kant, hij is ons negatieve spiegelbeeld. Ik schat dat er evenveel ratten zijn als mensen. Ze leven op dezelfde plekken als wij, eten hetzelfde eten; ze pakken alles wat ze pakken kunnen, betalen nergens voor; ze exploiteren alles, leven van ons afval; ze zijn uitermate succesvol en ze planten zich ook nog eens voortvarend voort.

Als twee ratten aan het begin van het jaar paren, zijn er aan het einde van het jaar ongeveer tweeduizend ratten bij gekomen.

Er bestaan veel mythes over ratten. Dat ze mensen aanvallen, kinderen eten, volop ziektes verspreiden, dat ze vies zijn. En enorm groot…. In werkelijkheid zijn het maar kleine beestjes, met een redelijke lange staart!

In werkelijkheid is de bruine rat een schoon, intelligent dier. De bruine rat valt onder de ware muizen met als algemene kenmerken een vrij lange vacht en een zeer lange staart. De kopvorm is langgerekt met een relatief spitse snuit.

Relatief grote oren en ogen, evenals de achterpoten en –voeten. Kopromp 190-300 mm, staart 150-220 mm

              5696146021 eac333ee03 b

Biotoop

 In en nabij bebouwing, maar ook buiten, vaak in de buurt van water, bij voorkeur met dicht begroeide oevers. Ook worden ze waargenomen in rietvelden, riolen, op afvalstortplaatsen en in watergangen langs agrarisch bouwland.

Ze leven vaak in de omgeving van mensen, waar voedsel en afval te vinden is.

Buiten levende dieren maken vrij grote holenstelsels in oevers, tussen stenen en aan de voet van bomen, met gangen van ca. 9 cm doorsnee.

Ze gebruiken wissels van 5 tot 10 cm.

Nesten worden boven en onder de grond gemaakt en worden door meerdere generaties gebruikt. De actieradius is meestal 100m, soms meer, afhankelijk van het voedsel aanbod.

Leefwijze en voedsel

Bruine ratten zijn vooral ’s nachts actief, er zijn activiteitspieken in en direct na de avond- en ochtendschemering. Bruine ratten zwemmen en duiken erg goed en ook springen en klimmen gaat ze redelijk goed af.

Alvorens de holen te verlaten onderzoekt een zogenaamde ‘pionierrat’ ongeveer 2 minuten de omgeving; de andere ratten volgen dan zonder te kijken.

Populaties bestaan uit een aantal ‘clans’ van enkele tientallen ratten. Ze hebben een duidelijke hierarchische structuur, dominante mannetjes en hun harems hebben het voor het zeggen. Dieren uit andere populaties worden agressief tegemoet getreden.

Ze zijn zeer slim, iedere verandering wordt opgemerkt.

Voortplanting gaat razendsnel, gedurende het hele jaar worden er 3 tot 5 maal 1 tot 15 jongen geboren. Geslachtsrijp zijn ze al na 3 tot 4 maanden!

In ongestoorde populaties treedt zelfregulatie op, predatoren zijn uilen en roofdieren (huiskat).

Het voedsel is heel veelzijdig, van zaden, granen, insecten, slakken, jonge vogels, zoetwatermosselen tot afvalresten. Ze nemen het voedsel mee naar schuilplaatsen.

Ook worden er ondergrondse voorraden aangelegd.

Bruine ratten kunnen piepen, knorren, krijsen; ook veel ultrasone geluiden tot 100 kHz bij sociale contacten tussen jongen en hun moeders.

Verspreiding en beheer

 Bruine ratten komen voor in grote delen van de wereld waar mensen zijn. Oorspronkelijk niet inheems, waarschijnlijk in de 18e eeuw via transport met schepen vanuit Siberie en China in West Europa gekomen. In Nederland komen ze niet voor op Vlieland, Terschelling en de onbewoonde waddeneilanden.

Ratten kunnen soms omvangrijke schade veroorzaken, met name in en rond bebouwing, zoals bedrading, buizen etc. Ook voedselvoorraden op boerderijen kunnen door vraat of vervuiling door de bruine rat worden aangetast.

Rattenplagen komen regelmatig voor,  voedselafval  moet goed afgedekt worden. Belangrijk is dat zijn natuurlijke habitat in stand wordt gehouden, veel maaien van slootkanten is funest voor de bruine rat.

De bruine rat kan ziekten overbrengen, de ziekte van Weil is wel de bekendste. Vroeger dacht men dat de bruine rat de Pest overbracht , maar dat is de zwarte (scheeps) rat.

Verwarring met de zwarte rat is mogelijk omdat er ook melanistische zwarte bruine ratten bestaan. De zwarte rat komt echter, in tegenstelling tot de bruine rat, nauwelijks in het vrije veld voor. Verder zijn er kenmerkende verschillen tussen beide soorten. Verwarring met de woelrat en de muskusrat is bij het in het water zwemmende dieren mogelijk. De muskusrat is echter veel groter en de woelrat ligt hoger in het water, heeft een meer stompe snuit, kleine oren en ogen. De staart van de bruine rat is duidelijk dikker, ronder en langer en zijn ogen en oren zijn groter en duidelijker zichtbaar.

Bronnen: Zoogdieren van West Europa, Rogier Lange e.a., Natuur Nabij, Henk van Halm, In de ban van het beest, Caspar Janssen (Maarten het Hart), Zoogdiervereniging