Zoogdier van de maand februari; de Muskusrat

De muskusrat (Ondatra zibethicus), ook wel bisamrat genoemd, heeft als Latijnse naam Ondatra zibethicus. Het is de grootste waterbewonende soort van de woelmuisfamilie. Het vrouwtje wordt moer genoemd en het mannetje ram. De muskusrat is goeddeels bruin van kleur (de rug) en hij heeft een zilverkleurige buik, een grote stompe kop met korte oren en vrijwel geen nek, en een verticaal afgeplatte, kale en geschubde staart, die bij het zwemmen als roer dienst doet. De mannelijke dieren hebben een muskusklier, waarvan het product gebruikt wordt om het woongebied te markeren. Het vlees van de dieren is goed eetbaar (in België op de menukaart te vinden als waterkonijn), maar de pels (bisam) is het meest waardevolle product. Muskusratten houden geen winterslaap. Het zijn behendige zwemmers en duikers en krachtige gravers.

De leefomgeving

De muskusrat leeft overal waar water is, mits voldoende diep (ca. 10 cm) en niet te zout. Wat dat betreft leeft de muskusrat in Nederland, en zeker in de natuurgebieden, in een paradijs met al onze rivieren, kanalen, beekjes, plassen en sloten.

Afhankelijk van seizoen en temperatuur zijn er, na een draagtijd van ongeveer 5 weken, per jaar 3-5 worpen van 6-8 aanvankelijk hulpeloze en blinde jongen; de maximum levensduur is ca. 4 jaar. Kortom twee muskusratten van verschillende sekse in het voorjaar betekent ca. 30 exemplaren in de late herfst (van de 1e worp werpen de moertjes in hetzelfde jaar ook nog eens)! Ze bezitten dus een hoge voortplantingssnelheid.

muskrat 931627 960 720

De meest voorkomende nestvorm is een nest gebouwd in de walkant van het water. Hierbij graaft de muskusrat via gangen, waarvan de ingang onder water ligt ook wel pijpen genoemd, een of meerder kamers, die uiteraard boven de waterspiegel liggen. Het aantal pijpen en kamers is afhankelijk van het aantal inwonende jongen. Hoe groter de familie des te meer kamers er nodig zijn om iedereen te huisvesten. Overigens verplaatst een muskusrat op deze manier in een jaar 1 kuub aarde! De voorjaarstrek begint als de winter eindigt, dan worden de muskusratten seksueel actief. Het zijn dan vooral de rammen die gaan uitzwemmen, op zoek naar een geschikt territorium. Daar waar ze aan de grens van hun verspreidingsgebied leven, bewegen ze zich in hoofdzaak in de richting van de gebieden met de laagste populatiedichtheid, en zo mogelijk ook in de richting van de afwatering van dat gebied. De meeste dieren leggen daarbij slechts betrekkelijk korte afstanden af, maar een klein gedeelte trekt echt ver, tot wel veertig kilometer in een paar maanden tijd. Deze periode van grote trekactiviteit duurt in het algemeen tot begin mei. In de periode augustus t/m oktober is er weer een trek, in deze periode zwermt het merendeel van de jongere ratten maar ook een deel oudere ratten uit. In deze zogenaamde najaarstrek, gaan de muskusratten niet zover weg als zij dat in het voorjaar plegen te doen.

De muskusrat in Europa

In het begin van de vorige eeuw nam een Tsjechische graaf van een jachtreis door Alaska een paar pelsdiertjes mee naar huis. Voor de aardigheid. Vijf donkerbruine exemplaren -inclusief staart- ruim een halve meter lang, met een opvallend glanzende zijdezachte vacht. Hij zette ze uit in een visvijver op zijn buitenverblijf in Bohemen, voerde ze nog een tijdje bij met wortels en aardappelen en hield zich een seizoen in bedwang. Toen ging de graaf op jacht en legde er in korte tijd meer dan dertig neer. De graaf bleek achteraf toch niet zo’n heel goede schutter. Tien jaar later schatten deskundigen het aantal dieren in een straal van honderd kilometer rond het buitenverblijf op ongeveer twee miljoen! Europa had er in een klap een nieuwe diersoort bij: de muskusrat.

Vanuit Bohemen trok de muskusrat de rest van Europa door. In 1941 werd hij voor het eerst in Nederland gesignaleerd. Dat was in de Brabantse Dommel, even onder Valkenswaard. Hij deed er nog eens dertig jaar over om het noorden van Nederland te bereiken. Heel Nederland, met uitzondering van enkele Waddeneilanden en een deel van Noord-Holland, is dan inmiddels woongebied van de muskusrat.

bisam ondatra zibethicus 898a2051 2b56 4692 879a 7ef30f3ec346  4159982548 0435b8cc21 z

Schade door muskusratten

Het meest gevreesd is hij als graver en wroeter. Het zijn de oevers en dijken die het moeten ontgelden. Hier graaft hij zijn hol en legt hij zijn gangenstelsel aan. Vooral bij kleinere dijken kan dit een forse aanslag zijn op de stevigheid van een waterkering. Het dier graaft zijn gangen voor een deel vlak onder de grond. De ingang zit meestal net onder het oppervlak. Zo ontstaan er allerlei onzichtbare valkuilen voor vee en landbouwmachines.

Nederland is een waar paradijs voor de muskusrat. Veel water en veel voedsel. Met name de natuurgebieden hebben hiervan te lijden. Een oever vol riet en waterplanten is een drive-in restaurant voor de muskusrat. Weilanden zonder oevergewas zijn minder aantrekkelijk. Het opsporen van de muskusrat is in een weiland zonder oevergewas een heel stuk makkelijker en wanneer de sloten niet al te diep worden uitgebaggerd, zijn de ingangen makkelijk op te sporen. Oevers vol riet, braambossen en andere flora maken het er voor de bestrijders niet makkelijker op.

Vangmethodes

Wanneer een ingang gevonden is zet de vanger er een val voor. Deze markeert hij met een bamboestok met een oranje vlaggetje. Helaas zijn er "dierenliefhebbers" die deze vangmethode barbaars vinden en dus deze vallen weer weghalen. Langs de openbare weg is nu voor leken niet meer zichtbaar waar de muskusrattenvanger zijn vallen heeft gezet. Zie je een stok met een geel vlaggetje in het weiland dan is daar mollenval gezet! Naast het zetten van vallen gebruikt de bestrijder ook vangkooien. Ook deze worden aan de ingang van een "woning" geplaatst.

Deze vangkooien worden bij de voorjaarstrek en najaarstrek ook in het water gehangen bij de in en uitgangen van buizen e.d. Daar de muskusrat maar 20 minuten onder water kan blijven verdrinkt hij in deze kooi. of vergiftigt hij zichzelf door koolmonoxide. Een enkele vanger gebruikt ook wel een geweer om de ratten af te schieten. Tot nu toe zijn er geen andere manieren gevonden om deze plaag onder controle te krijgen. Werken met gif geeft problemen, immers de dode drijvende muskusratten zijn een makkelijke prooi voor buizerd, bunzing en blauwe reiger, maar die krijgen hiermee ook het gif binnen. Een natuurlijke vijand heeft de muskusrat niet in Nederland. Bunzings graven wel een gat boven in het nest , maar eten alleen de jonge ratjes op. De ouders zijn dan al via het water weg gevlucht. Het uitzetten van de Amerikaanse nerts, die wel onder water het nest van de muskusrat kan binnen dringen, is niet aan te raden. Deze nertssoort is zo agressief, dat hiermee in de toekomst ook alle bunzings, hermelijnen e.d. zullen verdwijnen. Ook vossen verschalken nog wel eens een nest jonge muskusratten. Alle vallen zijn schuin geplaatst in het hol zodat pootje-badende honden niet in een val kunnen trappen.

Helaas zijn er bij de huidige vangstmethoden nogal wat bijvangsten. Met name in de vangkooien. Die bijvangsten bestaan ook uit dieren die vallen onder de Flora en Fauna wet , zoals lepelaars, futen en waterrallen. De natuurbeschermingsorganisaties klagen hier al jaren over. Een aantal muskusrattenvangers plaatsen in de vangkooien ook vallen, om zo de dood van de muskusratten te bespoedigen.

Muskusrat en bruine rat

 

De muskusrat en bruine rat zijn geen familie van elkaar. De muskusrat is familie van de woelmuis en berucht vanwege zijn gegraaf in dijken en oevers. De bruine rat is een geduchte verspreider van besmettelijke ziektes. De bestrijding van muskusratten (en ook van de veel grotere beverratten) is een wettelijke taak van de waterschappen. 

Naamloos

De beverrat

Dan is er ook nog de beverrat. Die is veel groter dan de muskusrat, is langhariger en ongeveer zo groot als een haas. Hij weegt  8 tot 10 kilo. 

Beverrat

Bron: www.waterschaprivierenland.nl,  www.nieko.home.xs4all.nl, www.muskusrattenbestrijding.nl,  www.naturetoday.com

Foto’s:   www.waterschaprivierenland.nl, www.fotocommunity.de, www.wikipedia.nl, www.flickr.com,  www.nieko.home.xs4all.nl