Plant van de maand: juli 2017 - Echt Duizendguldenkruid



Algemeen
Wetenschappelijke naam: Centaurium erythraea Rafn
Familie: Gentianaceae/Gentiaanfamilie
Geslacht: Centaurium/Duizendguldenkruid2017 07 echt duizendguldenkruid 011. Echt duizendguldenkruid De Brand 24 juni 2013
Soort: Echt Duizenguldenkruid
Plant: Eénhuizig
Stengel: Opgaand
Bloeiwijze: Scherm
Bloemen: Tweeslachtig
Kelkbladen: 5(vergroeid)
Kroonbladen: 5(vergroeid)
Bloemkleur: Roze
Meeldraden: 5
Stijl: 1
Stempels: Schijfvormig
Bloeiperiode: Juli-augustus-september
Hoogte: 8 - 50 cm
Bladstand: Wortelrozet
                 Kruiswijs
Bladvorm: Elliptisch tot eirond
Bladrand: Gaaf
Bladkleur: Groen
Vruchtbeginsel: Bovenstandig
Vrucht: Doosvrucht
Wortels: Hoofd-/bijwortels
Groeiplaats: Zonnig
Leefvorm: Tweejarig

Inleiding
Juli is de hooimaand. Op de relatief veel warme en droge dagen van deze maand zal de zon het gras tot prima hooi omvormen. De plant van de maand ken ik nog pas een jaar of tien. 2017 07 echt duizendguldenkruid 022. Wortelstelsel Kampina 4 juli 2016Toen gezien, de naam gevonden en in mijn geheugen geprent. Dat is ook niet zo moeilijk met die bijzondere naam Duizendguldenkruid.

Naamgeving
Uit de Griekse mythologie  komt de sage dat de Centaurus Chiron de wonden van Hercules genas met de genezende kracht van deze plant. Centaurium komt nog in de wetenschappelijke schrijfwijze voor. Duidelijker is dat nog als je weet dat de plantennaam centum auri werd. Met deze naam komt door die honderd goudstukken(centum auri) de waardering van de plant goed naar voren.
Erythraea heeft de betekenis van roodachtig en kijkend naar de kleur van de bloem is dat zo gek nog niet.
Als we bovenstaande verklaringen lezen dan moeten we naar het Nederlandse Duizendguldenkruid zien te komen. Dat kan dan door die 100 met een extra 0 nog verder op te waarderen naar 1000. Het gulden in de naam verwijst naar gouden, maar goed ook, want wat zouden we anders van de naam van de plant moeten maken in ons euro-tijdperk ?
In het Fries heet het plantje Haverine. In het Frans, Duits en Engels luistert de plant 2017 07 echt duizendguldenkruid 033. Stengel Kraaispot 21 sept. 2009achtereenvolgens naar Petite Centaurée, Echtes Tausendgüdenkraut en Commen centaury.

Plaatsing
Heukels plaatst de plant in de Gentiaannfamilie, verder in het geslacht Duizendguldenkruid en de soort Echt duizendguldenkruid. In het geslacht duizendguldenkruid worden drie soorten genoemd.
Dat zijn achtereenvolgens Fraai-, Echt- en Strandduizendguldenkruid. Afgezien van de standplaatsen is het duidelijke verschil de lengte van de doosvrucht ten opzichte van de kelk. Zie verder Heukels bladzijde 478 van de 23e druk.

Beschrijving
Als voor winterknoppen therofyt wordt gebruikt, zoals bij deze plant van de maand, wil dat zeggen dat de plant geen winterknoppen heeft. Het is een éénjarige plant. Toch kan het zijn dat de plant overwintert als ze niet meer tot volledige uitgroei komt. In dat geval zouden we weer van een tweejarige plant kunnen spreken. Als regel kunnen we ervan uitgaan dat het zaad overwintert.2017 03 Gulden Boterbloem 044. Blad Kampina 4 juli 2016
Het wortelstelsel bestaat uit hoofd- en bijwortels.(foto 2).
De rechtopstaande stengels zijn bovenaan vertakt(foto 1). Door de smalle lijsten op de stengel lijkt deze min of meer vierkantig(foto 3). Per plant kunnen er meer dan één stengel zich ontwikkelen.
Wat het fletsgroeneblad betreft wordt er eerst een wortelrozet gevormd. Die blaadjes zijn elliptisch en bevatten duidelijke nerven, drie tot zeven. Ze hebben een stompe punt en de breedte is van een halve tot twee centimeter breed. De bladeren aan de stengels staan kruiswijs tegenover elkaar, ze zijn spatelvormig en bevatten drie tot vijf nerven(foto 4). Tijdens de bloei verdroogt het rozet.
De tweeslachtige lichtroze bloemen staan in een schermpje geplaatst(foto 1), zelden zijn er steeltjes en hun grootte is van 9 tot 15 mm. De kroonblaadjes zijn  tot een kroonbuis vergroeid met een vijftal slippen. De kroonbuis is langer dan de buisvormig vergroeide 2017 07 echt duizendguldenkruid 055. Bloem Kampina 4 juli 2016kelkblaadjes. Er is een stijl met schijfvormige stempel en verder zijn er vijf meeldraden. De bloemetjes kenmerken zich door de bloemkroon dat een sterretje lijkt.  In Echt duizendguldenkruid kun je schroefvormige helmhokken ontdekken, de pollen zijn dan verdwenen(foto 6).
De doosvrucht is éénhokkig en de zaadjes groeien in twee rijen. De zaden blijven langer dan vijf jaar kiemkrachtig.

Groeiplaats
Op een zonnige warme middag vinden we veel Echt duizendguldenkruid. De plaats kenmerkt zich als een pioniersplaats, stenig, open, voedselarme en zeker niet zout. (Zowel Fraai- als Strandduizendguldenkruid groeien in een zilte omgeving). Eén van de voorwaarden waaraan het substraat moet voldoen is dat het vochtvasthoudend is. In mijn geval is dat een lemige ondergrond.


Gebruik van de plant2017 07 echt duizendguldenkruid 066. Schroefvormige helmhokken 2010
.-. Het Echt duizendguldenkruid is in de oudheid al bekend als geneesmiddel bij wonden. Verder worden er helende eigenschappen toegedicht als o.a. bloedzuiverend, eetlust-opwekkend, koortswerend en wormverdrijvend.
.-. Het kan als bleekmiddel voor haren dienen.
.-. Wat de insecten betreft, zij treffen in de bloem geen honing aan, maar onder in de bloem is er wel een saprijk weefsel waar ze zich te goed aan kunnen doen. Tussendoor bestuiven ze de bloem.
Het is de voedselplant voor de rups van de vedermot Stenoptilia zophodactylus(foto 7).

Volksgeloof
Het kruid biedt bescherming tegen boze geesten. Een duizendguldenkrans om je hoofd tijdens het zonnewendefeest geeft je de kans de heksen in de Johannisnacht(24 juni) te zien vliegen naar de Bocksberg(Harz-Duitsland).2017 07 echt duizendguldenkruid 077. Stenoptilia zophodactylus Wikipedia/dhobern
Geweldig is de ontdekking dat het dragen van het Duizendguldenkruid voorkomt dat je portemonnee niet leeg raakt. Ook nog een prozaïsche naamsverklaring ?

Tot slot
Laat ik deze keer de dichter Jacob van Maerlant aan het woord. In ’Der Naturen Bloeme’(1270) beschrijft hij de vele wonderlijke toepassingen die onze plant van de maand kent. De plant is, juist door de vele toepassingen, zelfs gekweekt.


En nu Jacob:


Centaurea es droghe ende heet,
tbitterste cruud dat men weet,
dies hetent bi na de meesters alle
bi namen der erden galle.
Men salse sieden met wine
ende suker der toe, jeghen die pine.
Van sire groter bitterheden
so eist medicine mede
jeghen stoppinghe, die men hort
die levere ende milte versmort.
Jeghen haerthede die wee doet
milten ende leveren est oec goet.
Nem dese wortel die ic telle,
apie, venkel, pederselle,
ende dit salmen sieden der na
int sap van centaurea,
ende dit duen dor .i. cleet,
ende ghevent hem dien dat doet leet.
Dit es jeghen lancevel goet
ende hem dien die sucht wee doet.
In wine ghesoden ende men ontfaet
dien dranc als men te bedde gaet,
al warem dat sweet utecomen.
Mar ets quaet dicke ghenomen,
want et maket quade burst.
Ende beter eist in den vurst
ghenut, als die winter es cout,
dant es in des somers ghewout.


 

Tekst: Gerard te Dorsthorst
Afbeeldingen: GtD(1,2,3,4,5 ); Cees van de Wouw(6); Wikipedia (7)