Plant van de Maand: augustus 2017 - Stijve ogentroost

Algemeen
Wetenschappelijke naam: Euphrasia stricta  D.Wolff2017 08 Stijve ogentroost 011. Stijve ogentroost Fochterloërveen 4 september 2010
Familie: Orobanchaceae/Bremraapfam.
Geslacht: Euphrasia/Ogentroost
Soort: Stijve ogentroost
Plant: Tweehuizig
Stengel: Opgaand
Bloeiwijze: Bebladerde trossen
Bloemen: Tweeslachtig
Kelkbladen: 5(vergroeid)
Kroonbladen: 5
Bloemkleur: Wit
Meeldraden: 4
Bloeiperiode: Juni-oktober
Hoogte: 5 - 25 cmA
Bladstand: Tegenoverstaand
Bladvorm: Eirond
Bladrand: Gezaagd
Bladkleur: Groen
Vrucht: Doosvrucht
Wortels: Zuigwortels
Groeiplaats: Zonnig
Leefvorm: Eénjarig

 

Inleiding
Augustus is de oogstmaand, ga zelf eens na wat er allemaal in deze maand geoogst kan 2017 08 Stijve ogentroost 022. Wortelstelsel Mauthausen 28 juni 2017worden. Die oogst kan een troost zijn voor ons, er is zogezegd genoeg ’vers’  te eten. Geen naamsverklaring, maar wel een aardige samentrekking van oogst en troost vinden we in de plant van de maand: (Stijve) ogentroost. Uit mijn herinnering komt naar voren dat de eerste bewust waargenomen Stijve ogentroost staat bij het informatiecentrum van Natuurmonumenten in het Fochteloërveen.
 
Naamgeving
Euphrasia vinden we in het Grieks terug als opgewekt en stricta heeft de betekenis van stijf.2017 08 Stijve ogentroost 043. Stengel Mauthausen 28 juni 2017
Het bloempje van de plant heeft gekleurde aders die lijken op de aders in het menselijk oog. Op die manier kwam men op de gedachte dat het plantje oogkwalen zou kunnen genezen. Ogentroost is dan een prachtige benaming. Stijf is dan een rechtstreekse vertaling van stricta. Naast de Nederlandse naam Stijve Ogentroost komt ook Echte ogentroost voor.
In het fries luistert de naam naar Grut eachkrûd en Heide eachkrûd. In het frans, duits en engels luistert de plant naar Euphraise raid, Steifer Augentrost en Rigid eyebright. Een bijzondere volksnaam is nog: Klaaroog.

Plaatsing
Heukels plaatst de plant in de Bremraapfamilie, verder in het geslacht Ogentroost en de soort Stijve ogentroost. In het geslacht Ogentroost  worden twee soorten genoemd: de2017 08 Stijve ogentroost 054. Blad Wester Ross 30 juni 2014 Beklierde- en Stijve ogentroost. Maar door onderlinge kruisingen zijn er verder nog vier ondersoorten te vinden. Voor de liefhebber is er dus genoeg werk aan de winkel.
 
Beschrijving
Als voor winterknoppen therofyt wordt gebruikt, zoals bij deze plant van de maand, wil dat zeggen dat de plant geen winterknoppen heeft. Het is een éénjarige plant. Verder is het is een halfparasiet dat wil zeggen dat de plant haar levens-/groeiactiviteiten voor de helft zelf doet. De groene bladeren verzorgen het assimilatieproces, maar water, zouten enz. worden uit andere planten via zuigworteltjes opgenomen(foto 2).
De weinig of niet behaarde vertakte stengels zijn stijf en opgaand, de vertakking bevindt zich in de onderste helft van de stengels(foto 3).  2017 08 Stijve ogentroost 065. Bloem Barra 13 juni 2014
De ongesteelde bladeren zijn kruisgewijs tegenoverstaand geplaatst en voelen wat leerachtig aan. De vorm is eirond, de bladrand is gezaagd waarbij je op kunt letten of je aan beide zijden de (drie tot zes) spitse tanden ziet(foto 4).
De tweeslachtige bloemen van 6 tot 11 millimeter(foto 5) vinden we in de oksels van de bovenste bladeren. Wat de vorm betreft is er een duidelijke insnijding van de kroonblaadjes. Ze zien eruit als lippen; de onderlip kunnen we zien als gevormd uit drie ingesneden kroonbladen, de bovenlip als twee ingesneden  kroonbladen. De bovenlip is kleiner dan de onderlip en iets donkerder. De overheersende kleur is wit terwijl naar paars toe ook is waar te nemen. Er zijn blauw/paarse nerven en een gele keel. De kroon wordt gedurende de bloeiperiode steeds paarser. De meeldraden zijn korter dan de bovenlip, de helmknoppen ervan zijn behaard.
De doosvrucht bevat tien of meer fijne langwerpige zaden. De vrucht opent zich met twee kleppen. De zaden zijn maar kort kiemkrachtig (minder dan een jaar)(foto 6).2017 08 Stijve ogentroost 076. Zaad KU-Leuven
 
Groeiplaats
Zoeken we naar de groeiplaats, dan zien we aan het aantal voorwaarden al dat we de Stijve ogentroost niet overal zomaar zullen vinden. De ’eisen’ zijn: humushoudend substraat, kalkarm-kalkhoudend, matig droog/vochtig, open plaats, voedselarm, zonnig. Dit alles kan in een lemige, mergel, venige, zandige en zavelige omgeving voorkomen.
 
Gebruik van de plant / Volksgeloof
.-. Dioscories(40-90) gebruikte de (Stijve) Ogentroost als ’tovermiddel’ bij oogkwalen.
.-. Hildegard van Bingen(1098-1179) beveelt de (Stijve) ogentroost al aan als oogheelmiddel. Bij geïrriteerde, tranende ogen werkt deze plant pijnstillend en ontstekingsremmend.
.-. De naam van de plant (Euphrasia) wekt op tot vreugde, het zou zelfs helpen bij geheugenstoornis. Dus weer een reden om vrolijk(er) te worden.
2017 08 Stijve ogentroost 087. Steengroeve Mauthausen 28 juni 2017
 
Tot slot
Nu we de Stijve ogentroost in het concentratiekamp Mauthausen tegenkomen, worden we stil. Het plantje toont hier nu haar schoonheid, terwijl deze plaats, berucht uit WOII, een regelrechte rampplek was. Voor ons mag de Ogentroost hier nu groeien tot troost van de velen die er een verschrikkelijke tijd hebben doorgemaakt of, nog erger, het daar niet hebben/mogen overleven.
Onze plant van de maand begeeft zich voor mij tussen vakantievreugde en bezinning.
Tekst            : Gerard te Dorsthorst
Afbeeldingen: GtD(1,2,3,4,5,7 ); KU-Leuven(6)