Plant van de maand: februari 2020 - Lijsterbes

 Algemeen2020 02 lijsterbes 011. Wilde lijsterbes Prekestolen(N) 18 juni 2019
Wetensch. naam: Sorbus aucuparia L.
Uitspraak: Sórbus aucupária
Familie: Rosaceae/Rozenfamilie
Geslacht: Sorbus/Lijsterbes
Soort: Wilde lijsterbes
Hoogte: 1 – 9 m.
Plantvorm: Struik/boom
Plant: Eénhuizig
Wortels: Zinkerwortelstelsel
Stengel: Rechtopgaand
Schors: Glad en grijs met lenticellen
Bladstand: Verspreid
Bladvorm: Oneven geveerd
Bladkleur: Groen
Bladrand: Gezaagd
Bloeiperiode: Mei – juni2020 02 lijsterbes 022. Tak Geelders 26 jan. 2020
Bloeiwijze: Tuil
Bloemvorm: Regelmatig
Bloemkleur: Wit
Bloementype: Tweeslachtig
Kelkbladen: 5
Kroonbladen: 5
Meeldraden: 20 of meer
Stijlen: 3/4/5
Vruchtbeginsel: Onderstandig
Vrucht: Pitvrucht
Leefvorm: Overblijvend
Groeiplaats: Struweel/Divers

Inleiding2020 02 lijsterbes 033. Stam Saxifraga - Jan van der Straaten
De winter -nou ja winter- leent zich er bij uitstek voor een boom of struik als plant van de maand te kiezen. Het silhouet is duidelijk en er zijn vaak nog vruchten te vinden. We zullen zien of ons dat bij de Wilde lijsterbes gaat lukken.


Naamgeving
Sorbus. Het Latijnse werkwoord sorbere zien wij terug in absorberen. Daarmee zijn we bij de betekenis op-slurpen, tot zich nemen. Aucuparia. Het Latijnse Aucupium is vogelvangst in het Nederlands. De Romeinen gebruikten de bessen al om vogels/Lijsters te vangen. Die beestjes werden dan smakelijk door hen opgegeten.
Lijsterbes. De naam spreekt voor zich, de Lijsters/ lijstersoorten zijn er dol op.
Wilde. In oudere flora’s is er aan Lijsterbes nog geen Wilde toegevoegd. Nu er ook ingevoerde planten worden aangeplant heet onze Plant van de Maand keurig
Wilde lijsterbes.
In het Fries, Frans, Duits en Engels noemt men de
plant achtereenvolgens: Koetsebeibeam, Sorbier des
oiseleurs, Eberesche/Vogelbeere en Rowan.
Er zijn oude namen voor de struik/boom in overvloed.2020 02 lijsterbes 044. Blad.Boven-,onderkant*Flora van Nederland-Wilde planten en hun omgeving on line
In alfabetische volgorde:
Fluitjeshout, Kraalboom, Kraalhout, Krallenboom, Kwalsterboom
(
Lijster=Kwalster), Kwetsenbeienboom, Saphout,
Siephout, Sorbenboom, Spreeuwbes en Vogelbessenboom.


Plaatsing
Heukels plaatst de plant in de Rozenfamilie, verder in
het geslacht Lijsterbes en de soort Wilde lijsterbes. In
het geslacht Lijsterbes worden verder nog drie andere
soorten vermeld. Eén ervan, de Zweedse lijsterbes,2020 02 lijsterbes 055. Bloeiwijze Saxifraga - Peter Meininger
heeft kennelijk gezorgd voor de voorvoeging Wilde bij
onze plant.


Beschrijving
Levensvorm. De Wilde Lijsterbes (foto 1) is een overblijvende
plant en valt bij de indeling van Raunkiaer
onder de Fanerofyten, dat betekent dat de plant de
winterknoppen minstens 50cm boven de grond heeft.
Als boom zal de plant uit kunnen groeien tot 9 meter,
als struik –in een bosrand bijvoorbeeld- blijft zij duidelijk
lager.
Wortels. Bij de beschrijving van het wortelstelsel komen
we het begrip zinkerwortelstelsel tegen. Hier is
sprake van een oppervlakkig horizontale hoofdwortelstructuur2020 02 lijsterbes 066. Bloem* Flora van Nederland-Wilde planten en hun omgeving on line
waarbij er talloze dunne zijwortels loodrecht
naar beneden groeien. Zij zinken a.h.w. de grond in.
Takken. De jonge takken (foto 2) zijn behaard. De stam
is glad en grijs, ze vertoont lenticellen (foto 3).
Bladeren. De bladstand is verspreid. Het blad is verdeeld
in een oneven aantal deelblaadjes, oneven geveerd
genoemd. Het aantal tegenover elkaar staande
langwerpige deelblaadjes kan oplopen tot acht paartjes
(
foto4). De bladrand is gezaagd. De twee zijden van
het blad zijn duidelijk anders gekleurd. De bovenkant is
dofgroen en de onderkant meer grijs dan groen. De2020 02 lijsterbes 077. Vruchten aan de boom Hoge Venen 11 aug. 2011
grijze aanblik van het blad wordt door een dichte
beharing veroorzaakt.
Bloemen. Vooraf zij opgemerkt dat de knoppen goed
vorstbestendig zijn (foto 2). De witte bloemen van ongeveer
één centimeter zijn in tuilen geplaatst (foto 5). We
zien zowel vijf kelkblaadjes (die behaard zijn) alsook
vijf kroonblaadjes (foto 6). Er zijn veel meeldraden en
één stamper met twee/drie/vier stijlen. De helmknoppen
hebben een donkerder kleur.
Vruchten. Bekijken we van de tuilen schijnbessen (foto7)
één bes dan zien we dat het onderstandige vruchtbeginsel
uitgegroeid is tot een pitvrucht. Dat is een
vrucht waarbij het binnenste deel een klokhuis vormt2020 02 lijsterbes 088. Doorsnede vruchten* Flora van Nederland-Wilde planten en hun omgeving on line
(foto 8). De doorsnede daarvan meet ongeveer één
centimeter. De kleur van de bessen verloopt van oranje
tot vuurrood.
Verspreiding. Lijsterachtigen eten de bessen waardoor de zaden verspreid worden..

Groeiplaats
Bekijken we de ecologische parameters dan zien we dat:
.-. De plant gedijt op zonnige en licht beschaduwde plaatsen.
.-. Haar nodige voedselrijkdom ligt tussen matig en gemiddeld.
.-. Het substraat in zuurgraad varieert van 3 tot 5,5.
.-. De vochtigheidsgraad op gemiddeld ligt; niet uitgesproken nat of droog.
Let in loofbosranden (foto 9), heggen en slootkanten op of je de Wilde lijsterbes tegen
komt. De plant vinden we ook aangeplant langs (binnen)wegen.
Op uitgesproken kleigrond

komt de Plant van de Maand niet voor.2020 02 lijsterbes 099. Struik in zijn omgeving Bosrand 25 febr. 2010


Organismen op de plant
De open bloemen worden door vliegen (aasvliegen) en andere insecten bezocht. Ze
worden door de weezoete geur gelokt en ze zorgen intussen voor de bestuiving.


Gebruik – Folklore
In de plantenwereld komen we van tijd tot tijd exemplaren tegen die een hele (cultuur)
geschiedenis in zich dragen. De Wilde lijsterbes is hiervan een goed voorbeeld. Uit de
veelheid van gebruiken, folklore en volksgeloof hieronder een bescheiden opsomming:
Gebruik. Wilde lijsterbes wordt bij de giftige planten gerekend.
.-. Wie van de bessen gelei of jam willen maken dient de bessen eerst een halve dag in
azijnwater te laten weken. Ook koken breekt de gifstoffen af.
.-. Rooster je de lijsterbessen, dan krijg je zelfs een koffiesurrogaat.
.-. Uit vroegere tijden werd er drank van de Wilde lijsterbes meegenomen om op zee te
gebruiken tegen scheurbuik. De vruchten bevatten vitamine C.
.-. Het Lijsterbeshout vindt praktische toepassingen in gereedschapshandgrepen, duimen
karnstokken.
.-. Het Lijsterbeshout vindt kunstzinnige toepassingen in houtsnijwerk. De naam Fluitjeshout
klinkt zo niet zo vreemd meer.
.-. In de volksgeneeskunde heeft de Lijsterbes een prominente plaats als middel tegen
b.v. buikloop, bloeduitstortingen, menstruatie, staar en scheurbuik.
Folklore. Karakteristiek staat de Lijsterbes voor kracht, voor wijsheid en voor bescherming
tegen kwaad en gevaar. Wilde lijsterbes heeft de kracht in zich om heksen en
gevaren te verdrijven.
.-. Zo zien we de plant bij huizen, kerken en begraafplaatsen.
.-. Het moet een mooi gezicht zijn geweest toen de boeren hun vee ter bescherming na
de winter naar buiten begeleidden door een boog van Lijsterbestakken. Je voelt hieruit
hoe belangrijk vee voor hen was.
.-. Wichelroedes worden van v-vormig lijsterbeshout gemaakt, druïden gebruiken
lijsterbesstokken.


Tot slot
De Wilde lijsterbes was één van de eerste struiken/bomen die zich na de laatste ijstijd
vestigde. Zo gezien heeft de Lijsterbes alle volkeren hier voorbij zien komen, ook ons.
Wil de strenge winter wegblijven, dan zullen we de takken al snel zien uitbotten.
Opletten.


 

Tekst :        Gerard te Dorsthorst
Afb. foto’s: GtD(1,2,7,9); Saxifraga(3,5); Flora van Nederland-Wilde planten en
                    hun omgeving online(4,6,8)