Plant van de maand: mei 2020 - Lelietje van dalen

Algemeen 2020 05 Lelietjevandalen 01 1. Lelietje-van-dalen Schijndel 11 april 2020
Wetensch. naam: Convallaria majalis L.
Uitspraak: Convallária majális
Familie: Asparaceae/Aspergefamilie
Geslacht: Convallaria/Lelietje-van-dalen
Soort: Lelietje-van-dalen
Hoogte: 10 – 30 cm.
Plantvorm: Kruid
Plant: Eénhuizig
Wortels: Wortelstok
Stengel: Rechtopstaand
Bladstand: Rijdend
Bladvorm: Elliptisch
Bladkleur: Donkergroen
Bladrand: Gaaf
Bloeiperiode: Mei – begin juni
Bloeiwijze: Eenzijdige tros
Bloemvorm: Klokvormig
Bloemkleur: Wit
Bloementype: Tweeslachtig
Bloemdekbladen: 6
Meeldraden: 6
Stijlen: 1
Stempels: 3
Vruchtbeginsel: Bovenstandig
Vrucht: Bes
Leefvorm: Overblijvend
Groeiplaats: Loofbos

 

Inleiding2020 05 Lelietjevandalen 02 2. Meybloemkens Cruijdeboek, deel 2. Rembert Dodoens. 1554.
Toen. Toen stonden er twee grote dichte vlakken Lelietjes-der-dalen onder de twee bomen die ons voortuintje sierde. Het hele jaar door was het eigenlijk niet meer dan een stoffig veldje bladeren tussen de straatweg en ons huis. Aandacht was er alleen maar voor in de maand mei als we eindeloos veel bloemetjes hadden. De huiskamer sierde op met steeds verse witte boeketjes. Ook in bruidsboeketten kregen de lelietjes een prominente plaats.

Naamgeving
Convallaria. De combinatie van het Latijnse convallis (=vallei/dal) en het Griekse leiron (=lelie) levert de geslachtsnaam convallaria op.
Majalis. De betekenis hiervan is dat het plantje in mei bloeit.
Lelietje-van-dalen. Een mooi voorbeeld van een letterlijke vertaling van de plantennaam naar het Nederlands. In het Fries, Frans, Duits en Engels noemt men de plant achtereenvolgens: Maaieklokje, Muguet de mai, Maiglöckchen en Lily-of-the-Valley.
Oude-/streeknamen: Lelietje-der-dalen, Meiklokje, Meibloem, Zegeltjes, Boslelie en 2020 05 Lelietjevandalen 03 3. Wortels Schijndel 11 april 2020Meybloemkens (afb. 2).

Plaatsing
Heukels** plaatst de plant in de Aspergefamilie, verder in het geslacht Convallaria en de soort Lelietje-van-dalen. Dit is de enige plant die in dit geslacht vermeld wordt.

Beschrijving
Levensvorm. Het Lelietje-van-dalen is een overblijvende plant en valt bij de indeling van Raunkiaer onder de Geofyten, dat betekent dat de plant de winterknoppen onder de grond heeft. Het kruid zal tussen de 15 en 30cm. hoog worden.
Wortels. De plant heeft een sterk zich vertakkend wortelstokkenstelsel (foto 3) dat over en 2020 05 Lelietjevandalen 04 4. Stengel* Flora van Nederland-Wilde planten en hun omgeving onlinedoor elkaar groeit. Er zijn uitlopers die je kunt vinden door te letten op de opkomende plantjes, zij staan dan keurig in een rijtje (foto 1).
Stengels. Kijken we naar de bladeren, dan zien we dat die in elkaar gerold zijn en zo gootvormige stengels vormen. Binnen die bladeren groeit een driekantige, gevulde bloemstengel (foto 4*) die iets korter is dan de bladeren. Zo staan de zijdelingse bloeistengels wat verscholen tussen het vele blad.
Bladeren. De plant overziende kunnen we driemaal; over ’blad’ spreken.
1. Schutblaadjes aan de voet van de bladstengel, die zijn paarsachtig-groen (foto 5).
2. Twee (soms drie) parallelnervige groene grondstandige bladeren (foto 6 en 7).
    De bladrand is gaaf en de vorm elliptisch/langwerpig met een spitse punt. De bladstand
    noemen we rijdend d.w.z. dat de bladeren a.h.w. aan de voet in elkaar schuiven. De 2020 05 Lelietjevandalen 05 5. Schutbladen aan voet Schijndel 11 april 2020
    kleur is mat-donkergroen.

3. Schutbladen aan kromme bloemsteeltjes (foto 8).
Bloemen. De bloeiwijze (foto 8) is in een naar één zijde gevormde tros van een aantal witte bloempjes van 1cm. De tweeslachtige bloempjes zitten aan een kort naar beneden gekromd steeltje. De vorm is een klokje. De zes bloemdekblaadjes (3 kelk-, 3 kroonblaadjes) zijn vergroeid. De zes topjes zijn sierlijk teruggebogen. Het klokje bevat zes meeldraden die vergroeid zijn met de bloembladen en één stijl met een drielobbige stempel. Foto 9* laat de details van één bloempje zien. Het bloempje is bekend door haar welriekendheid.
Vruchten. Het bovenstandig vruchtbeginsel ontwikkelt zich na de bestuiving tot een ronde rode bes (foto 10). In de bes ontwikkelen zich twee blauwachtige zaden (foto 11).
Verspreiding. De plant maakt in de grond een netwerk van dunne wortelstokken en uitlopers. Een heel gebied kan zo worden gekoloniseerd.
2020 05 Lelietjevandalen 06 6. Bovenzijde blad St.Michielsgestel 21 oktober 2019 2020 05 Lelietjevandalen 07 7. Onderzijde blad St.Michielsgestel 21 oktober 2019

 

 

 

 

 

Groeiplaats
Bekijken we de ecologische parameters (afb 12*) dan zien we dat:
.-. de plant gedijt op (half)beschaduwde plaatsen.
.-. de plant houdt van een gemiddeld voedselrijk substraat.2020 05 Lelietjevandalen 08 8. Schutblad, bloeiwijze Saxifraga - Jan van der Straaten
.-. het substraat zwak zuur is, in de variatie van 3,5 tot 6.
.-. de plant matig droge omstandigheden verdraagt.
We zullen de plant vooral tegenkomen in loofbossen. Het Lelietje-van-dalen zien we als stinsenplant veel in landgoederen en verder als tuinplant.

Organismen op de plant
Vliegen en hommels bezoeken de bloempjes.

 

 

 

2020 05 Lelietjevandalen 09 9. Bloem* Flora van Nederland-Wilde planten en hun omgeving online

    2020 05 Lelietjevandalen 1010. Vruchten St.Michielsgestel 7 oktober 2013                                    

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Gebruik – Folklore – Mythologie2020 05 Lelietjevandalen 1111. Zaden St.Michielsgestel 7 oktober 2013

-Van 1098 tot 1179 leeft Hildegard von Bingen. Zij gebruikt de plant bij zweren en
 huiduitslag. Ook bij vallende ziekte raadt ze het Lelietje-van-dalen aan.

.Al vanuit de 16e eeuw weten we dat bloemen en wortels de hartwerking beïnvloeden.
.In de farmaceutische industrie worden Lelietjes-van-dalen verwerkt.
.Let op, de hele plant is giftig.
.De aangename geur vinden we terug in zeep en parfum.
.Gebruikers van snuiftabak voegden wel gedroogde bloemetjes toe, lekker toch !
-Ben je op 1 mei in Parijs, dan ben je er op de dag van het Lelietje-van-dalen. In Frankrijk
  zet je nu een bosje in huis als symbool voor geluk. In Wallonië kopen kinderen Lelietjes-
  van-dalen voor mama en oma.

.Finland heeft het Lelietje-van-dalen als nationale bloem.2020 05 Lelietjevandalen 1212. Ecologische parameters* Flora van Nederland-Wilde planten en hun omgeving on line
-Een legende verhaalt dat de Lelietjes groeien uit de tranen, die Maria Magdalena bij
  Christus’ kruis op Paasmorgen vergoot.

.Bekijk je het tere, witte, naar beneden gerichte bloempje, dan is het niet moeilijk hierin
  een symbool van onschuld, maagdelijkheid en nederigheid te zien.

.Op het schilderij ’De Aanbidding van het Lam Gods’ van de Gebroeders van Eyck zien we
  het Lelietje-van-dalen terug, al van 1432 af (afb. 13).

Tot slot
Nu. Nu staan er nog steeds grote dichte vlakken Lelietjes-van-dalen in menig dal en plek in het licht beschaduwde bos. Het hele jaar door is dat meer dan een stoffig veldje. 2020 05 Lelietjevandalen 1313. Lelietje en ’t Lam Gods’ Gebroeders van Eyck Sint-Baafskathedraal, Gent(Blg.)Aandacht is er nu zeker ook in oktober als we de rode vruchtjes vinden (foto 14), het liefst in een mooie volle eenzijdige tros. Die vruchtjes die van groen naar rood zijn volgroeid dragen vaak nog lange tijd het bloemklokje als een vliesje om zich heen. Wat de bloem zelf betreft blijft het uitkijken naar de soms roze kleur ervan. Geniet van het Lelietje van de dalen, ook als je nou net niet in een echt of figuurlijk dal zit.


 Tekst : Gerard te Dorsthorst
Afb. foto’s: GtD(1,3,5,6,7,10,11,14); Cruijdeboek, 1554; Flora van Nederland-2020 05 Lelietjevandalen 1414. Oktober Lelietjes St.Michielsgestel 21 oktober 2019
Wilde planten en hun omgeving online(4,9,12); Saxifraga(8);
Museum voor Schone Kunsten Gent(13).