Plant van de maand: juni 2020 -  Zandblauwtje

     

 Algemeen 2020 06 Zandblauwtje 01 1. Zandblauwtje/ Deutschlands Flora in Abbildungen. Kleine Schafskabiose Johann George en Jacob Sturm. 1796.
Wetensch. naam: Jasione montana L.
Uitspraak: Jasióne montána
Familie: Campanulaceae/Klokjesfamilie
Geslacht: Jasione/Zandblauwtje
Soort: Zandblauwtje
Hoogte: 10 – 45 cm.
Plantvorm: Kruid
Plant: Eénhuizig
Wortels: Penwortel/zijwortels
Stengel: Rechtopstaand
Bladstand: Verspreid
Bladvorm: Omgekeerd eirond/langwerpig
Bladkleur: Groen
Bladrand: Gaaf/gegolfd
Bloeiperiode: Juni-juli-augustus
Bloeiwijze: Hoofdje
Bloemvorm: Klokvormig
Bloemkleur: Blauw
Bloementype: Tweeslachtig
Bloemdekbladen: Ja
Kelkbladen: 5
Kroonbladen: 5
Meeldraden: 5
Stijlen: 1
Stempels: 1
Vruchtbeginsel: Onderstandig
Vrucht: Doosvrucht
Leefvorm: Twee- of meerjarig
Groeiplaats: Zandgrond

 

2020 06 Zandblauwtje 02 2. Polvorming Saxifraga - Ed Stikvoort.

Inleiding
Plantjes die je in je jeugd als eerste tegenkomt zijn sterk afhankelijk van de plaats waar je woont. Als kleine pionier zoek je bloeiende plantjes, die dan in een vaasje al dan niet overleven. In mijn geval was daar het pionierplantje ’Zandblauwtje’ niet bij. In het rivierengebied vind je hem ook niet snel, of je zou net op of bij een zandheuvel moeten wonen. Mijn eerste ervaring kwam later toen het hemelsblauw bloeiende plantje daar in Bergharen mijn aandacht trok.

Waar was dat bij U ?

Naamgeving
Vanaf Theophratus (371–287v.Chr.) via Plinius, die de ’Naturalis historia’ schreef (1e van de 37 delen verscheen in 77 n.Chr.), Dodaneus (1517-1585) en Engelbregt (1882) is er een onduidelijk verhaal te schrijven hoe de plant van de maand aan haar naam zou komen. Ik beperk me hier tot:

\
Jasione. Het Griekse iasis heeft de betekenis van genezing. 2020 06 Zandblauwtje 03 3. Vertakking Rhenen 15 juli 2014
Montana. De betekenis ervan is: van de bergen. Het plantje zal in de bergen te vinden zijn.
Zandblauwtje. De plant groeit op zand en heeft een blauw bloempje (een bolletje blauwe bloempjes).
In het Fries, Frans, Duits en Engels noemt men de plant achtereenvolgens: Blauknopke, Jasione des Montagnes, Bergjasione/Berg-Sandglöckchen en Sheep’s-bit.
Als tweede naam kun je Zandklokje voor de Plant van de Maand tegenkomen, toch aardig want het is geen Campanula.

Plaatsing
Heukels** plaatst de plant in de Klokjesfamilie, verder in het geslacht Jasione en de soort Zandblauwtje. Dit is de enige plant die in dit geslacht vermeld wordt.2020 06 Zandblauwtje 04 4. Stengel* Flora van Nederland-Wilde planten en hun omgeving online


Opm. Er kunnen van het Zandblauwtje twee ondersoorten worden waargenomen:
Jasione montana subsp. montana. Deze groeit meer rechtop en is daardoor hoger.
Jasione montana subsp. litoralis. Deze groeit meer horizontaal en is daardoor lager. De plant moeten we in de kustgebieden zoeken.

Beschrijving
Levensvorm. Het Zandblauwtje is een twee- of meerjarige plant en valt bij de indeling van Raunkiaer onder de Hemicryptofyten, dat betekent dat de plant de winterknoppen onder of iets op de grond heeft. Het kruid zal tussen de 15 en 45cm. hoog worden.
Wortels. De helderblauwe bloempjes in de zandige leefomgeving valt direct op. Dat verwijst naar een wortelstelsel dat van ’ver’ water kan halen. De penwortel (afb.1) is voorzien van 2020 06 Zandblauwtje 05 5. Rozet Saxifraga - Rutger Barendsveel dunne zijworteltjes die schuin naar beneden tot tegen de meter diepte reiken.
Stengels. De plant vormt pollen (foto 2) waaruit meer rechtopstaande stengels groeien die aan de voet vertakt (foto 3) en behaard zijn. De holle stengels zijn licht gegroefd (foto 4*).
Bladeren. De rozet bladeren hebben hun grootste breedte boven het midden van het blad (omgekeerd eirond) (foto 5). Onder aan de stengels zien we verspreidstaande behaarde bladeren. Daarboven zie je bladeren die viermaal zo lang als breed (langwerpig) en vrij spits zijn. (foto 6*). Verder naar boven is de stengel kaal. De bladeren zijn ongesteeld en hun randen zijn gaaf, hoewel je een golving in rand en/of blad kunt waarnemen.
Bloemen. De bloeiwijze is een afgeplat bloemhoofdje/ bolletje (foto 7). Het aantal 2020 06 Zandblauwtje 06 6. Blad* Flora van Nederland-Wilde planten en hun omgeving onlinebloempjes per hoofdje varieert sterk. Bij die van de hoofdstengel zou je tot vijftig kunnen tellen, bij die van de zijstengels beduidend minder.*** Het bolletje is omgeven door een omwindsel dat uit blaadjes bestaat die korter zijn dan de bloemen. De buitenste zijn ruitvormig en de binnenste langwerpig. Een bloempje van anderhalve tot twee centimeter groot is gesteeld en heeft priemvormige kelkslippen (foto 8*). De vijf blauwe kroonbladen zijn onderaan vergroeid, naar boven zien ze er uit als vijf slippen. Er zijn vijf helmdraden waarvan de helmknoppen samen een kokertje vormen. De stempel van de lange stijl, die buiten de bloem uitsteekt, is plat. Ze groeit door het genoemde kokertje omhoog en neemt zo stuifmeel mee naar 2020 06 Zandblauwtje 07 7. Bloeiwijze Rhenen15 juli 2014boven.
Vruchten. Het onderstandig vruchtbeginsel ontwikkelt zich na de bestuiving tot een doosvrucht (foto 9). Is die rijp, dan springt hij boven met klepjes open.
Verspreiding. De zaadjes van het Zandblauwtje worden door de wind verspreid.

Groeiplaats
Bekijken we de ecologische parameters (afb 10*) dan zien we dat:
.- de plant gedijt op zonnige, zandige plaatsen.
.- de plant is te vinden op voedselarme, kalkarme grond.
.- het substraat zwak zuur is, in de variatie van drie tot vierdriekwart.
.- de plant droge omstandigheden verdraagt.
We zullen de plant vooral tegenkomen op droge ruderale plaatsen. Op zandgronden, in zandig grasland en in de duinen zijn je vindkansen het grootst.

Organismen op de plant
- Insecten bevruchten de bloem.
- De Zandblauwbladroller(Cochylis pallidana) heeft de plant van deze maand als waardplant. De larven leven van de zaadkoppen. In de periode mei-augustus kunnen er twee generaties opgroeien. De bladroller overwintert in een cocon.

Gebruik – Folklore – Mythologie
Opmerkingen die onder dit kopje passen zal ik graag ontvangen via IVN-Oisterwijk .

Tot slot 2020 06 Zandblauwtje 08 8. Bloem* Flora van Nederland-Wilde planten en hun omgeving online
Een plant waarvan de naam eindigt op -tje/-pje heeft alleen daardoor al iets aantrekkelijks. Het Zandblauwtje voldoet hieraan. Je komt hem tegen op droge plaatsen, waar je geen kleurig op een composiet lijkende bloeiwijze (foto 11) verwacht. Vind je het bloempje, let dan speciaal op de kleur. Er zijn rose en witte bloempjes bekend. Is het blauwtje toch blauw, dan blijft er altijd nog te letten op die blauwschakeringen over.
Sukses!

 


Tekst: Gerard te Dorsthorst2020 06 Zandblauwtje 09 9. Uitgebloeid Saxifraga - Rutger Barends
Afb. foto’s: Deutschlands Flora in Abbildungen(1); GtD(3,7);
Flora van Nederland - Wilde planten en hun omgeving
online(4,6,8,10); Saxifraga(2,5,9,11)

 

 

 


 

 

*https://www.floravannederland.nl/planten/zandblauwtje/
**Heukels’ FLORA van Nederland. Vierentwintigste druk. 2020.
***A.J.M.Garjeanne. De Levende Natuur. 1953. Nummer 10.

 

2020 06 Zandblauwtje 1010. Ecologische parameters* Flora van Nederland-Wilde planten en hun omgeving on line2020 06 Zandblauwtje 1111. Geen composiet Saxifraga - Jasenk a Topic