Plant van de maand: juli 2020 - Grote Klaproos

 

Algemeen
Wetensch. naam: Papaver rhoeas L.2020 07 Grote klaproos 01 1. Grote klaproos Olen 16 mei 2018
Uitspraak: Papáver rhóeas
Familie: Papaveraceae/Papaverfamilie
Geslacht: Papaver/Klaproos
Soort: Grote klaproos
Hoogte: 25 – 60 cm.
Plantvorm: Kruid
Plant: Eénhuizig
Wortels: Penwortel/zijwortels
Stengel: Rechtopstaand
Bladstand: Verspreid
Bladvorm: Veerdelig
Bladkleur: Groen
Bladrand: Eindlob gezaagd
Bloeiperiode: Mei-juni-juli
Bloeiwijze: Alleenstaand
Bloemvorm: Regelmatig
Bloemkleur: Rood
Bloementype: Tweeslachtig
Kelkbladen: 2
Kroonbladen: 4
Meeldraden: +20
Stijlen: -2020 07 Grote klaproos 02 2. Penwortel Soerendonk 26 mei 2020
Stempels: Stempelstralen
Vruchtbeginsel: Bovenstandig
Vrucht: Doosvrucht
Leefvorm: Eénjarig
Groeiplaats: Omgewerkte grond

Inleiding
Het lijkt dat deze tijd het ’normale’ omzet naar het ’nieuwe normaal’. Ons overkomt dat 2020 07 Grote klaproos 03tijdens het lopen langs een stil weggetje als we getroffen worden door het scharlakenrood van de Grote klaproos (foto 1). Wij voelen dat het ’gewone’ op deze dag een ’nieuw gewoon’ wordt. De plant is in deze serie nog niet als Plant van de Maand beschreven en na onze ervaring lijkt het mij daarvoor de hoogste tijd. Kijkt U mee en niet alleen hier op papier, maar ook buiten ?

Naamgeving
Papaver. In papaver zijn twee woorden te herkennen: papa dat staat voor pap/brij en verum dat staat voor waar/echt. De combinatie levert dan echte pap op. Daarmee komen we bij het gebruik om dreinende kinderen rustiger te laten worden of in slaap te laten vallen door het sap van de plant in de pap te doen.
Rhoeas. Rhyas in het Grieks betekent afvallend. De kroonbladen vallen na het plukken snel2020 07 Grote klaproos 044. Wit sap Schijndel 7 juni 2020 af. Ook kan er verband zijn met het Griekse rhodeos dat rood betekent en daarmee zijn we bij de rode kleur van de bloem.
Grote. Het ligt voor de hand naast de Grote ook een Kleine klaproos te verwachten (zie onder bij plaatsing).
Klaproos. Dat de bloem op een roos lijkt kan er mee door, maar nu die klap nog. Hiervoor vouwen we (als kind ?!) een kroonblaadje op tot een bolletje en slaan dat plat. Of. Leg een kroonblad op het cirkeltje dat je met duim en wijsvinger maakt, sla erop en hoor de klap.
In het Fries, Frans, Duits en Engels noemt men de plant achtereenvolgens: Klaproas, 2020 07 Grote klaproos 05 5. Rozet Saxifraga - Rutger BarendseCoquelicot, Klatch-mohn/Klatchrose/Mohngewächse en Commen poppy .
Een andere naam voor de Grote klaproos is Gewone klaproos en verder zijn er oude namen zoals: Kankerbloem, Zere Ogenbloem en Spokebloem.

Plaatsing
Heukels** plaatst de plant in de Papaverfamilie, verder in het geslacht Klaproos en de soort Grote klaproos. In het geslacht Klaproos worden verder nog 4 andere klaprozen vermeld , waarvan er één Schijnpapaver heet. Verder komen er nog 5 soorten in dit geslacht voor, waarvan één de onvruchtbare bastaard van de Bleke- en de Grote klaproos (Papaver x expectatum) is. Verder komen er soorten voor door verwildering van tuinplanten. 2020 07 Grote klaproos 06 6. Onderzijde blad Schijndel 7 juni 2020
Opm. 1. In de voorlaatste druk van Heukels’ Flora staan
slechts 7 soorten vermeld; nu 10.
Opm. 2. Grote- en Kleine klaproos vinden we in de Geïllu-
streerde Flora van Nederland ***
De Kleine klaproos heeft de naam Bleke klaproos
(Papaver dubium) gekregen.

Beschrijving
Levensvorm. De Grote klaproos is een éénjarige plant en valt bij de indeling van Raunkiaer onder de Therofyten, dat betekent dat de plant geen winterknoppen heeft. Op deze plaats schrijf ik alvast dat de hele plant behaard is, per onderdeel kom ik daar niet altijd op terug. 2020 07 Grote klaproos 07 7. Bovenzijde blad Schijndel 7 juni 2020
Wortels. De plant heeft een penwortel (foto 2). (Uiteraard onbehaard!).
Stengels. De rechte stengel is aan de voet vertakt. Zolang de plant nog niet bloeit hangt de knop naar beneden. Bloeiend richt de kromming zich recht en dat blijft zo tot het einde van het stengelleven (foto 3). Breek je de stengel door, dan zie je wit sap dat giftig is (foto 4).
Bladeren. Het bladrozet (foto 5) sterft af als de plant doorgroeit. Aan de voet van de bloeiende Grote klaproos zul je hooguit verdroogde rozetbladeren vinden (foto 2). De bladeren omvatten de stengel niet. De verspreid staande bladeren zijn in slippen verdeeld. De bovenste bladslip (eindlob) is ongeveer de helft van 2020 07 Grote klaproos 08 8. Kelkbladen Schijndel 11 juni 2020de bladschijf. De bladrand is gezaagd (foto 6 en 7).
Bloemen. Zie je bloeiende (Grote) klaprozen, dan stel je een enkelvoudige bloeiwijze vast. Aan het eind van de lange stengel ontwikkelt zich de bloem (foto 3). De knop hangt eerst naar beneden, de twee kelkbladen vallen af (foto 8), de vier verkreukelde kroonbladen ontvouwen zich en de bloem richt zich op. De dunne kroonbladen, van twee tot vier centimeter, kun je zien als twee binnenste en twee buitenste. Van de grote kroonbladen is de breedte groter dan de lengte en ze overlappen 2020 07 Grote klaproos 09 9. Bloem Schijndel 7 juni 2020elkaar in hoge mate (foto 9). De keur is rood met prachtige zwarte vlekken aan de basis van elk kroonblad. Wat meeldraden en stampers betreft het volgende (foto 10):
- het grote aantal meeldraden heeft donkerpaarse helmknoppen; - de stempels(er zijn geen stijlen) zijn vergroeid en vormen acht tot twaalf stempelstralen op het vruchtbeginsel.
Vruchten. Het bovenstandig vruchtbeginsel is omgekeerd eivormig, één tot twee cm. groot. De donkere, zwarte/paarse stempelstralen vormen een decoratief palet. Overigens is het vruchtbeginsel onbehaard. In de doosvrucht ontwikkelen zich veel kleine zaadjes. Het zaad is langlevend en kan na jaren ontkiemen als de omstandigheden in hun voordeel veranderd2020 07 Grote klaproos 1010. Meeldraden/ Stempelstralen Schijndel 11 juni 2020 zijn. (Zie onder tijdens/na WOI)
Verspreiding. Is de doosvrucht rijp, dan zal de wind de zaadjes door het bewegen van nu de starre, verdroogde stengel uitzaaien. Daartoe zijn er onder het dekseltje van het vruchtbeginsel (foto 11) een ronde reeks decoratieve openingetjes.

Groeiplaats
Bekijken we de ecologische parameters (ook afb. 12*) dan zien we dat:
- de plant gedijt op zonnige, open plaatsen. Het karakter van pionierplant komt goed tot      zijn recht op omgewerkte grond.
- de plant is te vinden op matig tot voedselrijke, kalkrijke grond.2020 07 Grote klaproos 1111. Vruchtbeginsel Schijndel 7 juni 2020
- het substraat basis is, in de variatie van zes tot zeven.
- de plant droge omstandigheden verdraagt.
We zullen de plant vooral tegenkomen op ruderale plaatsen, akkers en bermen. Het substraat variëert van lichte klei tot lemig zand. Ook schuwt de Grote klaproos een stenige omgeving niet.

Organismen op de plant
Omdat de zaden zich alleen ontwikkelen na kruisbestuiving zijn er bezoekende insecten (Hommels) nodig (foto 9). Zij krijgen wel stuifmeel, maar geen nectar van de Grote klaproos. Ze zullen niet alle ±2,6 miljoen stuifmeelkorrels per bloem opvreten.

Gebruik – Folklore – Mythologie2020 07 Grote klaproos 1212. Ecologische parameters* Flora van Nederland-Wilde planten en hun omgeving on line

Dat de Grote klaproos tot de verbeelding spreekt mag uit het grote aantal wetenswaardigheden blijken.


Gebruik
- Dodonaeus schrijft in zijn kruidenboek(1554): . ”Vijf oft ses bollekens van Clapperroosen met wijn ghesoden ende ghedroncken verwecken tot slapen”.
- Het zaad van de Slaapbol zien we als maanzaad op broodjes terug.
- Edammerkaas werd vroeger gekleurd met het sap van de klaproos.
- Ruiken aan de klaproos kan hoofdpijn veroorzaken. Hiermee in contradictie is het gebruik van de plant tegen hoofdpijn en migraine. Opm. Oppassen, de uitwerking is niet ongevaarlijk.


Folklore
- hoe de relatie tussen de klaproos en onweersbuien is, is me onduidelijk. In Engeland immers veroorzaakt het plukken van klaprozen donderbuien, terwijl in Nederland en Frankrijk dat plukken juist onweer kan voorkomen. Opnieuw een contradictie rond de Klaproos.
- Het bloed van een vermoord iemand zou opgenomen worden door de kelkbladen van de klaproos. Deze gedachte krijgt in WOI een eigen betekenis. Het slagveld van de loopgravenoorlog is dusdanig door granaten omgeploegd dat de vrijgekomen zaden in het daglicht tot ontkieming kwamen. Hier kan dus letterlijk het bloed van de gesneuvelde soldaten opgenomen zijn in de klaprozen. Nog steeds leggen mensen ter nagedachtenis een Poppykrans op gedenkplaatsen van WOI (Remembrance poppy). Elf november is klaproosdag, deze dag worden de doden van WOI herdacht.

- De Klaproos en de duivel.
-- De Klaproos is zo ijdel over haar schoonheid dat dat God niet beviel, Hij stond toe dat de duivel er met zijn zwarte vingers aanzat. Vandaar die zwarte vlekken aan de voet van de kroonbladen.
-- In de Haute-Marne kun je de naam Bouquet du diable(Duivelsboeket) nog tegenkomen. De duivel vlecht klaprozenkransen.
-- De volksnaam Llygad y cythraul kom je in Wales tegen. De betekenis is Duivelsoog, de vuurrode ogen tussen het graan zijn in deze versie de ogen van de duivel.


Mythologie
- bij de Grieken is de klaproos aan de godin van landbouw (Aphrodite) en moederschap       gewijd.
- de Romeinen stellen vast dat klaprozen het groeien van het graan gunstig beïnvloeden.

Tot slot
2020 07 Grote klaproos 13a13. Rood-Wit-Blauw    2020 07 Grote klaproos 13b

 

 

 

 

 

 

2020 07 Grote klaproos 13c

Ergens zie ik Grote klaproos, Margriet en Koren-bloem als een samenwerkend drietal. Ze vertegenwoordigen het rood, wit en blauw van de Nederlandse vlag en ze staan als akkerbloemen kleurig samen in ’biologische’ graanvelden.
Met de Grote klaproos is de eerste van het drietal als Plant van de Maand beschreven. Margriet en Korenbloem hebben tijd van wachten. Dat wil niet zeggen dat we van alle drie vanaf gisteren niet al mogen genieten.
Afbeelding veertien geeft het herdenkingssymbool van WOI op een eigen manier weer. Jo Busch kon op 12 juni 1931 niet weten dat zijn gedroogde Klaprozen hem als gesneuvelde soldaat op de Grebbeberg blijvend herdenken. Laten we hem en zijn gevallen makkers in 2020 07 Grote klaproos 1414. Gedroogde klaprozen Jo Busch(†) 12 juni 1931de meidagen 1940 door de grote klaproos in dankbare herinnering houden.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


 

Tekst          : Gerard te Dorsthorst

Afb. foto’s:  GtD(1,2,3,4,6,7,8,9,10,11,13); Saxifraga(5);

 

*https://www.floravannederland.nl/planten/grote_klaproos/
**Heukels’ FLORA van Nederland. Vierentwintigste druk. 2020.
***Geïllustreerde Flora van Nederland. E. Heimans e.a. Twintigste druk. 1960.

 

Extra
*Op floravannederland is een handige toelichting beschreven als je Grote klaprozen in een veldboeket verwerkt en ervoor wilt zorgen dat de kroonbladen niet te snel afvallen.
In korte samenvatting:
1. Als de klaproos ’s-morgens vroeg open komt en door b.v. een hommel wordt bezocht is die ook direct bevrucht. De kroonbladen hebben hun aantrekkingsfunctie volbracht en vallen af.
2. Voor het opengaan van de bloemknop richt die zich op
3. Pluk juist die zich oprichtende bloemknop, zet die binnen in de vaas. De bloem komt open, de hommel blijft weg, de kroonbladen vallen pas na enkele dagen af.
Mede met dank aan Peter Alblas van het CNME(Centrum voor Natuur- en MilieuEduca-tie) Maastricht.

                            Flora van Nederland - Wilde planten en hun omgeving online(12).