Plant van de maand: augustus 2020 - Zandteunisbloem

 

 Algemeen2020 08 zandteunisbloem 001 1. Zandteunisbloem Schijndel 15 mei 2020
Wetensch. naam: Oenothera deflexa. R.R.Gates
Familie: Onagraceae/Teunisbloemfamilie
Geslacht: Oenothera/Teunisbloem
Soort: Zandteunisbloem
Hoogte: 60 – 160 cm.
Plantvorm: Kruid
Plant: Eénhuizig
Wortels: Penwortel/zijwortels
Stengel: Rechtopstaand
Bladstand: Verspreid
Bladvorm: Lancetvormig
Bladkleur: Groen
Bladrand: Gaaf
Bloeiperiode: Juni-juli-augustus-september
Bloeiwijze: Trosvormig
Bloemvorm: Regelmatig viertallig
Bloemkleur: Geel
Bloementype: Tweeslachtig
Kelkbladen: 4
Kroonbladen: 4
Meeldraden: 8
Stempels: 4 stempellobben
Vruchtbeginsel: Onderstandig
Vrucht: Doosvrucht
Leefvorm: Tweejarig
Groeiplaats: Zand grond

 Inleiding2020 08 zandteunisbloem 0022. Penwortel Hunebed Nieuwscafé; Nadine Lemmers

Verrassend kan het zijn als je een plant(je) ziet opgroeien dat je vooralsnog niet herkent. Gebeurt dat, laat die staan en beschouw het zeker niet als ’onkruid’. Die verrassingservaring had ik vorig jaar met de plant van deze maand augustus. Dat het een Teunisbloem zou worden, vermoedde ik al redelijk snel. De plant bleef maar in de hoogte doorgroeien en de bloemetjes bleven naar verhouding klein. Rien, als gedreven plantenkenner/-zoeker, hielp me uit de droom. Zandteunisbloem (foto 1.).

Naamgeving

Oenothera. We beginnen te lezen in ’Planten en hun naam. Een botanisch lexicon voor de Lage Landen’ van Klein (Amsterdam 1970). We weten dan dat de plant in de 17e eeuw uit Amerika werd ingevoerd als groente. Oenothera heeft de betekenis van verkwikkende spijs; dit duidt duidelijk op eetbaarheid. Opm. De twee woorden verenigd in Oenothera: onos → ezel en thera → vangen/achtervolgen/jacht roept bij mij meer vragen op dan antwoorden. Toch is het wel bij zonder te vinden dat: De vertaling van oenothera wilde dierenvanger zou zijn. Door het eten van de plant zou de ezel tammer worden. Vergezocht? 2020 08 zandteunisbloem 003 3. Stengel Schijndel 5 juli 2020Toch mooi! Deflexa. We kennen het woord flexibel en ook deflexa heeft de betekenis van gebogen in zich. Zand. Bedenken we dat de plant voornamelijk een zandig substraat verkiest, dan is dit deel van de naam wel verklaard. Teunisbloem. Er is een tijd geweest dat de plant St.Teunisbloem heette. Die naam verwijst direct naar Antonius van Padua(15/8/1195 – 13/6/1231). Rond 13 juni, zijn sterfdag, begint de plant te bloeien. In het Frans, Duits en Engels noemt men de plant achtereenvolgens: Onagré à petites fleurs, Abgebogene Nachtkerze en Smallflowered Evening Primerose. Andere namen voor de Teunisbloem zijn: Nachtbloem en Nachtkeers.

Plaatsing

Heukels** plaatst de plant in de Teunisbloemfamilie, verder in het geslacht Teunisbloem en de soort Zandteunisbloem. In het geslacht Teunisbloem worden verder nog vijf andere Teunisbloemen beschreven. Daarnaast is er nog een uitgebreide inleiding van de familie(blz.456) en de vermelding van hybrides (blz.467).2020 08 zandteunisbloem 004 4. Bladrozet Hunebed Nieuwscafé; Nadine Lemmens

Opm. Dat het leven van een (amateur)botanicus er niet gemakkelijker op wordt blijkt wel als we de 23e druk van ’Heukels’ vergelijkenderwijs lezen met de 24e . In de 23e worden we nog gespaard van inleiding en hybrides. Bovendien komen we daar maar aan vier verschillende Teunisbloemen.

Beschrijving

Levensvorm. De Zandteunisbloem is een tweejarige plant en valt bij de indeling van Raunkiaer onder de therofyten/hemicryptofyten(therofyt → geen winterknoppen, het zaad overwintert; hemicryptofyt → winterknoppen onder of iets op de grond).

Wortels. De plant heeft een vlezige, roodachtige penwortel (foto 2*).2020 08 zandteunisbloem 005 5. Onderzijde blad Schijndel 5 juli 2020

Stengels. De rechte stengels (zonder strepen/vlekken) staan steeds rechtop (foto 3), b.v. bij de Duinteunisbloem is dit niet het geval. De stengel is behaard, de haren groeien voor een deel op groene stobbels.

Bladeren. Er is een bladrozet (foto 4*), de bladen hiervan zijn boven het midden het breedst. De langwerpige bladeren zijn enkelvoudig. De rozetbladeren hebben een vrij lange steel, zeker als je die vergelijkt met die aan de stengel.

Bloemen. De bloeiwijze kunnen we omschrijven als een lange tros (foto 7). De bloemen zitten2020 08 zandteunisbloem 006 6. Bovenzijde blad Schijndel 5 juli 2020 in de oksel van een schutblad. Tegen de avond gaat de bloem open, daar kun je op wachten want het duurt een zeer korte tijd. De vier smalle kelkbladen zijn geheel teruggeslagen (foto 9). De vier citroengele, omgekeerd hartvormige kroonbladen zijn slechts 8 tot 12 mm. lang, het zijn mooie brede blaadjes (foto 8). De tweeslachtige bloemen bevatten een stamper en acht meeldraden. De stempels hebben lobben.

Vruchten. De bloem heeft een langwerpig onderstandig vruchtbeginsel. In de dichte bloem kan de bestuiving al plaats vinden. Bekijken we het ’bloemig’ gedeelte, dan zien we vanaf de 2020 08 zandteunisbloem 007 7. Bloewijze Schijndel 5 juli 2020stengel a.h.w. drie delen: vruchtbeginsel – kelkbuis – bloem (foto 10). Die kelkbuis is een verlengstuk van het vruchtbeginsel. Na de bloei vallen kelkbuis en bloem beide af. Het vruchtbeginsel ontwikkelt zich tot een doosvrucht met vier kleppen. De stervende plant verhout zich en blijft nog lange tijd staan. De wind zal de zaden verspreiden; of loop ik er in mijn geval zelf ’per ongeluk’ tegenaan? Het zaad blijft vele jaren kiemkrachtig en dat biedt een mooi perspectief.

Groeiplaats

De Zandteunisbloem vinden we op zonnige plaatsen, die van matig voedselarm tot matig voedselrijk variëren. Dat we de plant op zandgrond verwachten ligt in zijn naam. In Nederland vinden we hem vooral op de Waddeneilanden, de duinstreek en in het zuiden van het land. Hij is vrij zeldzaam.

Organismen op de plant

Bij zonsondergang openen de bloemen zich in enkele minuten (foto. 8 en 10). Ze geven een zoete geur af en trekken daarmee nachtvlinders aan. De Zandteunisbloem is niet op kruisbestuiving aangewezen (Grote teunisbloem wel). Vinkachtigen zijn dol op de zaden.

Gebruik–Folklore–Mythologie2020 08 zandteunisbloem 008 8. Bloem Schijndel 7 juli 2020

Gebruik

- Wortel. Als aardappelen in stoofpotten stoven; ook vergelijkbaar met schorseneren. In Frankrijk worden de roze wortels ’jambon vegetal’ genoemd.

- Blad. Eetbaar voor de bloei: in de salade en/of als spinazie. Herkent u de smaak van Warmoes/Snijbiet? Het blad is in de oorlog wel als tabak ’gebruikt’, of moeten we zeggen ’verstookt’?

- Stengel. Jonge stengels zijn als roerbakgroente te bereiden.

- Bloem. Eetbaar en decoratie.

- Uit het zaad van de Teunisbloem wordt teunisbloemolie gewonnen.

Tot slot2020 08 zandteunisbloem 009 9. Kelkbladen Schijndel 7 juli 2020

Dat de Teunisbloem ons een warwinkel toont mag inmiddels duidelijk zijn. En dan te bedenken dat pas in de 17e eeuw de plant van Amerika naar hier gebracht is. Dat was waarschijnlijk de Zandteunisbloem. Er zijn vele bastaarden, maar ik voel me al gelukkig bij de indeling Kleine-, Middelste- en Grote teunisbloem. Door het toeval van het voorkomen van de Zandteunisbloem in mijn tuin kan ik nu toch meer ’ontspannen’ kijken naar elke fraaie Teunisbloem. Hoe is uw ervaring ?


Tekst :        Gerard te Dorsthorst
Afb. foto’s: GtD(1,3,5,6,7,8,9); Nadine Lemmens(2,4); Saxifraga(10);
                    Linnaeus(11)2020 08 zandteunisbloem 010 10. ’Bloemig’ gedeelte Saxifraga-Rutger Barendse



*Hunebed Nieuwscafé; Nadine Lemmers
**Heukels’ FLORA van Nederland. Vierentwintigste druk. 2020

2020 08 zandteunisbloem 01111. Bloemenklok Linnaeus