Plant van de maand: oktober 2020 - Kandelaartoorst

 

 Algemeen 2020 10 kandelaartoorts 001 1. Kandelaartoorts Moerputten 2 sept. 2019
Wetensch. naam: Verbascum speciosum Schrad.
Uitspraak: Verbascum spéciosum
Familie: Scrophulariaceae/Helmkruidfam.
Geslacht: Verbascum/Toorts
Soort: Kandelaartoorts
Hoogte: 50 – 150 cm.
Plantvorm: Kruid
Plant: Eénhuizig
Wortels: Penwortel/zijwortels
Stengel: Rechtopstaand
Bladstand: Verspreid
Bladvorm: Lancetvormig
Bladkleur: Grijsgroen
Bladrand: Gaaf
Bloeiperiode: Juni-september
Bloeiwijze: Aarachtig
Bloemvorm: Regelmatig
Bloemkleur: Geel
Bloementype: Tweeslachtig
Kelkbladen: 5
Kroonbladen: 5
Meeldraden: 5 2020 10 kandelaartoorts 002 2. Penwortel Moerputten 27 aug. 2020
Stijlen: 1
Stempels: 1
Vruchtbeginsel: Bovenstandig
Vrucht: Doosvrucht
Leefvorm: Twééjarig
Groeiplaats: Stenige dijk

 

 

 

Inleiding
De plant komt me bij het passeren bekend voor, maar toch. De eerste keer onvoldoende 2020 10 kandelaartoorts 003 3. Meeldraad Heukels aandacht, de volgende passages voel ik dat het die Zwarte toorts niet kan zijn. De rijke vertakkingen in het bovenste deel van de bloeistengel geeft dat aan. De drieën-twintigste druk van Heukels helpt me niet, de vieren-twintigste wel. Kandelaartoorts (foto 1).

Naamgeving
Verbascum. Verander je ver in bar, dan is Verbascum barbascum geworden. Daarmee zitten we in de bete-kenis van gebaard. De bladeren zijn viltig behaard en zelfs de meeldraden in de bloemen in dit geslacht hebben haren (afb.3*).
Speciosum. Dat ik de plant prachtig en in positieve betekenis opzichtig vind wordt mooi weergegeven door het Latijnse woord speciosum.
Kandelaartoorts. Dat deze toorts door de bloeivertakking op een kandelaar lijkt komt niet zo vreemd over.
In het Frans, Duits en Engels noemt men de plant achtereenvolgens: Molène splendide, Pracht Königsker-ze en Hungarian Mullein.2020 10 kandelaartoorts 004 4. Stengel Moerputten 27 aug.2020

Plaatsing
Heukels* plaatst de plant in de Helmkruidfamilie, verder in het geslacht Toorts en de soort Kandelaartoorts. In het geslacht Toorts worden verder nog negen andere planten vermeld. Het geslacht Verbascum telt in Nederland 5 toortsen-, 3 kaarsen- en 2 mottenkruiden.

Beschrijving
Levensvorm. De Kandelaartoorts is een tweejarige plant en valt bij de indeling van Raunkiaer onder de Hemi-cryptofyten dat betekent dat de plant de winterknoppen onder of iets op de grond heeft.
Wortels. Als je de grootte van de plant in ogenschouw neemt zal het je niet verwonderen dat er een stevige penwortel aanwezig is. Foto 2 geeft een indruk van de wortel van de gestorven plant van vorig- of voor vorig jaar.
Stengels. De plant heeft een stevige stengel die in het bovenste deel sterk vertakt is. De stengel is kantig (foto 4).
Bladeren. Foto 5 laat het grote wortelrozet zien. Zo overwintert de plant. De gave bladrand golft iets en de top is spits. De bladen zijn langwerpig en 30-40cm groot; beide zijden zijn dicht behaard. De lichtgroene kleur wordt daardoor geelgrijs (foto 6). De zittende sten-2020 10 kandelaartoorts 005 5. Rozet Moerputten 2 sept. 2019gelbladeren zijn ronder met een hartvormige/geoorde voet die stengelomvattend is. De bladstand is verspreid.
Bloemen. De kort gesteelde gele bloemen van rond de twee centimeter zijn tweeslachtig (foto 7). Er zijn vijf kelktanden en vijf vergroeide kroonbladen. De vijf gelijke meeldraden hebben een dwarsgeplaatste helmknop (afb.3) en zijn opvallend witwollig behaard (foto 7). De bloeiwijze is een aarachtige vertakte kandelaar (foto 1). Er zullen altijd een aantal bloemen bloeien. Per bloem is dat maar een paar dagen, maar door de veelheid kunnen we lang genieten van de onregelmatige bloemenpracht.
Vruchten. De plant heeft een bovenstandig vruchtbeginsel, dat zich tot een doosvrucht ontwikkelt. Zijn de vruchten rijp, dan opent de doos zich en komen de kantige, bruine zaden vrij. Foto 8 toont de Kandelaartoorts na vruchtzetting.
Verspreiding. De stevige stengels blijven nog lang staan. Door aanraking/verwaaiing zullen 2020 10 kandelaartoorts 006 6. Onder- en bovenzijde blad. Moerputten 27 aug. 2020de zaden verspreid worden.

Groeiplaats
De Kandelaartoorts geldt als ingeburgde adventief plant. De Plant kan op betrekkelijk droge plaatsen groeien mede doordat de bladvorm dusdanig is dat het water naar de wortel gevoerd wordt. In een zonnige, matig voedselrijk , stenige omgeving voelt de plant zich thuis.

Er zijn een aantal plaatsen met name bekend. Op ’Waar-neming.nl’ staat informatieve informatie.

Organismen op de plant
Vlinders, Zweefvliegen, Hommels en Bijen bezoeken de bloemen en bevruchten ze 2020 10 kandelaartoorts 007 7. Bloem Moerputten 27 aug. 2020intussen.

Gebruik – Folklore – Mythologie
De Pracht-Königskerze komt uit Midden- en Zuid-Europa. Daar worden wandelstokken veel gebruikt. Maar niet alleen stevige stokken om te steunen. De stengel van de Kandelaartoorts leent zich goed om er wandel-sier-stokken van te maken.

Tot slot
Een plant die nog niet zo lang geaccepteerd is bij de ’Wilde Flora’ heb ik nog nooit als Plant van de Maand beschreven. Dat deze toorts gekozen is komt omdat kaarsen/ toortsen me steeds weer aantrekken; er zomaar voorbij lopen kan ik niet. En nu de Kandelaartoorts een plaats heeft in de 24e Heukels sta ik mezelf toe er in deze reeks aandacht aan te besteden. Blijf kijken want foto 8 geeft het rozet aan dat me (en u) de winter doorbrengt naar een nieuw, laten we hopen ’corona’-vrij, plantenjaar met die prachtig bloeiende Kandelaartoorts in de zon.

2020 10 kandelaartoorts 008 8. Kandelaartoorts Moerputten 23 sept. 2020


 Tekst: Gerard te Dorsthorst
Afb. foto’s: GtD(1,2,4,5,6,7,8); Heukels(afb.3).

 


 *Heukels’ FLORA van Nederland. Vierentwintigste druk. 2020.

 

2020 10 kandelaartoorts 009 9. Bladrozet Moerputten 27 aug. 2020