Plant van de maand: november 2020 - Boerenwormkruid

Algemeen2020 11 boeremwormkruid 0011. Boerenwormkruid Schijndel 10 sept. 2017

Wetensch. naam: Tanacetum vulgare L.
Uitspraak: Tanacétum vulgáre
Familie: Asteraceae/Composietenfamilie
Geslacht: Tanacetum/Wormkruid
Soort: Boerenwormkruid
Hoogte: 60 – 1,20 cm.
Plantvorm: Kruid
Plant: Eenhuizig
Wortels: Wortelstok met uitlopers
Stengel: Rechtopstaand
Bladstand: Verspreid
Bladvorm: Eivormig
Bladkleur: Groen
Bladrand: Gezaagd
Bloeiperiode: Juli-augustus-september
Bloeiwijze: Hoofdjes in schermen
Bloemvorm: Buisvormig
Bloemkleur: Geel
Bloementype: Polygaam
Bloemdekbladen: Ja
Kroonbladen: 5
Meeldraden: 5
Stijlen: 1
Stempels: 2
Vruchtbeginsel: Onderstandig
Vrucht: Dopvrucht/nootje
Leefvorm: Overblijvend
Groeiplaats: Ruderale terreinen

Inleiding2020 11 boeremwormkruid 002
De eerste foto van de Plant van de Maand is niet zo duidelijk. Wel geeft het aan dat de plant veelal in ’rommelige’ hoekjes is te vinden. Bovendien blijft het Boerenwormkruid de hele winter door herkenbaar en dus ook vindbaar. De bloeitijd, hoewel je dat in tijden van klimaatsverandering met een korreltje zout moet nemen, is in november dan al wel voorbij, maar de plant blijft ons boeien. Afbeelding 2 geeft ons een keurige tekening.

Naamgeving
Tanacetum. De oorsprong van de geslachtsnaam is niet echt bekend. Maar toch. Het Griekse woord taenia heeft als betekenis lint. De plant geneest je van (lint)wormen. Tanaos staat voor langdurig en dat kan slaan op de lange tijd dat de bloemen -in de vaas- blijven bloeien. Een tweede veronderstelling is dat tanaos slaat op langgerekt en dan komen we opnieuw uit bij de lintworm.
Vulgare. De betekenis hiervan is gewoon en kan ook slaan op het algemeen voorkomen van de plant. 2020 11 boeremwormkruid 003 3. Beworteling Schijndel 24 sept. 2020
Boerenwormkruid. Slaat uiteraard op het gebruik, waar ik bij ’gebruik’ op terug kom.
In het Fries, Frans, Duits en Engels noemt men de plant achtereenvolgens: Wjirmkrûd, Barbotine, Rainfarn en Common Tansy.
Dat de plant alom tegenwoordig en bruikbaar is laat de veelheid aan streeknamen wel zien. Voor ieder van ons kun je wellicht je geboortestreek vinden in de alfabetische volgorde van de lange namenlijst: Boerenwormkruid, Gingber, Gouden knoopjes, Hondenbloem, Kalfsogen, Knoopjes, Kroetmes, Kruidwesch, Pierekruid, Papenblad, Pinksterbloem, Pissebed, Reindersknoppen, Reinevaar, Reinvaren, Wormkruid 2020 11 boeremwormkruid 004 4. Holle stengel* Flora van Nederland-Wilde planten en hun omgeving onlineen Wormzaad.

Plaatsing
Heukels** plaatst de plant in de Composietenfamilie, verder in het geslacht Wormkruid en de soort Boerenwormkruid. De enige andere plant in dit geslacht is Moederkruid.

Beschrijving
Levensvorm. Het Boerenwormkruid is een overblijvende plant en valt bij de indeling van Raunkiaer onder de Hemicryptofyten, dat betekent dat de plant de winterknoppen onder of iets op de grond heeft. Het kruid zal tussen de 60 en 120cm. hoog worden.
Wortels. Probeer je jouw Boerenwormkruid uit te roeien, dan zie je naast de stugge 2020 11 boeremwormkruid 005 5. Blad bovenkant Schijndel 10 sept. 2017vertakte wortelstok ook uitlopers (foto 3). Dat wordt werken of blijf genieten van de goudgeel bloeiende plant.
Stengels. De plant vormt pollen waaruit meer rechtopstaande taaie kantige holle stengels (foto 4*) groeien die zich enkel in de top vertakken, ze zijn licht behaard. De kleur is groen en soms rood aangelopen (foto 4*).
Bladeren. De bladstand van de vijf tot vijfentwintig centimeter grote bladen (foto 5 en 6) is verspreid. De totale vorm lijkt op een varen, sommige namen van de plant wijzen hierop. Het zou mogelijk moeten zijn dat elke plantenliefhebber het Boerenwormkruid alleen al aan het blad op naam kan brengen. Kijk maar. Eivormig: het blad is tweemaal zo lang als 2020 11 boeremwormkruid 006 6. Blad onderkant Schijndel 10 sept. 2017breed. Oneven geveerd: een blad is opgedeeld in deelblaadjes met een topblaadje. Veerdelig: het blad is diep ingesneden, zelfs tot bijna aan de hoofdnerf. Zittend: de bovenste bladen hebben geen steel(tje), de onderste wel. Afgebroken geveerd: de deelblaadjes zijn afwisselend groot en zeer klein. De deelblaadjes zijn geveerd, de tussen de deelblaadjes aan de bladstengel groeiende bladflapjes zijn dus klein. Klierharen: de blaadjes zijn met geurklierharen bezet. Gezaagd: de bladrand is dubbel gezaagd (foto 7). Stengelomvattend: de bladvoetjes omvatten de bladsteel gedeeltelijk.
Bloemen. De bloeiwijze is in brede platte schermen (afb.2). In elke scherm staan een groot aantal ronde, gele bloemhoofdjes van rond de centimeter groot (foto 8). Elk bloempje is een buisbloem, maar er is een opmerkelijk fenomeen aan de hand: De bloemen zijn polygaam, dat wil zeggen dat er tweeslachtige en éénslachtige, zowel in mannelijke als in 2020 11 boeremwormkruid 007 7. Bladrand Saxifraga - Rutger Barendsvrouwelijke vorm bloempjes zijn. De buitenste vrouwelijke buisbloempjes vertonen soms toch drietandige lintjes. Eén buisbloempje is gevormd uit vijf vergroeide kroonblaadjes. Er zijn vijf vergroeide meeldraden, één stijl met twee stempels. Het hoofdje bloemen staat op een gewelfde holle bloembodem (foto 9*) en is omvat door vergroeide kelkbladen. In het vlakke bloemhoofdje zie je in het centrum een kuiltje.
Vruchten. Het lichtgroene omwindselblad omvat een holle bloembodem (foto 9*). Het onderstandig vruchtbeginsel ontwikkelt zich tot dopvruchtjes met één zaadje(nootjes). Het zaad heeft geen pappus (foto 10).2020 11 boeremwormkruid 008 8. Bloem Saxifraga - Ab H Baas
Verspreiding. Zowel d.m.v. de wortels als door het zaad verspreidt de plant zich. Het Boerenwormkruid gedraagt zich als een cultuurvolger.

Groeiplaats
Bekijken we ook de ecologische parameters (afb 11*) dan zien we dat:
- de plant gedijt op zonnige, droge tot matig vochtige plaatsen.
- de plant is te vinden op matig voedselrijke grond.
- het substraat een zuurgraad van rond de zes heeft.
We zullen de plant zeker tegenkomen op ruderale terreinen, de ondergrond is niet zo be2020 11 boeremwormkruid 009 9. Bloembodem* Flora van Nederland-Wilde planten en hun omgeving on linelangrijk. Op veen echter gedijt Boerenwormkruid niet. Let eens op dat Boerenwormkruid vaak samen voorkomt met Bijvoet. Beide forse planten zullen elkaar niet verdringen.

Organismen op de plant
Het aantal insecten dat gebruik maakt van het Boerenwormkruid is dermate groot dat daarover een afzonderlijk artikel niet zou misstaan. Intussen is het duidelijk dat die insecten voor de bevruchting zorgen (foto 8).

Gebruik – Folklore – Mythologie
Gebruik. 2020 11 boeremwormkruid 01010. Zaad Schijnde 24 sept. 2020
- Bloeiend Boerenwormkruid ? Pluk de plant en laat die drogen. De opgehangen bos verjaagt muggen en vliegen. Stop de bos onder je matras en de vlooien worden verjaagd.
- Als geneeskruid(pas op de plant is giftig!***): Bloemhoofdjes thee met suiker verbetert de spijsvertering. Spoelen kan kiespijn verminderen. Boerenwormkruid →(lint) wormverdrijvend bij mens en dier. Het is een menstruatieopwekkend middel. Door de bittere smaak dacht/denkt men dat de plant ook een koortswerend middel was/is.
- Hoe vreemd het ook lijkt, boerenwormkruid in je schoenen helpt tegen koorts. (?)
- Als middel tegen wortelvlieg kun je het in je moestuin tussen de wortelen planten.2020 11 boeremwormkruid 01111. Ecologische param.* Flora van Nederland-Wilde planten en hun omgeving on line
- Je ziet in een weiland met Boerenwormkruid dat het vee de plant laat staan/niet vreet.
- Boerenwormkruid fleurt een (veld)boeket bloemen mooi op. Het geel van de bloem-hoofdjes zal het lang in de vaas volhouden.

Folklore.
- Gooi de plant in je haard en heksen worden verjaagd.
- Steek een paar bloempjes in je (jas)zak en je wordt onzichtbaar voor heksen. Hun to-
verkunsten zullen geen vat op je krijgen.
- Boerenwormkruid is een zogenaamde kompasplant; is de stand van de bladen in de
volle zon noord-zuid ?


Mythologie.2020 11 boeremwormkruid 01212. Boerenwormkruid Gebroeders van Eyck Sint-Baafskathedraal, Gent(Blg.)
- Vanuit de ME zorgt Boerenwormkruid voor het verdrijven van de duivel, door de sterke
geur van de thujon dat de plant bevat.

Tot slot
Het moet 15 augustus 2012 geweest zijn dat we in Zuid-Limburg bij een kerkdienst vanaf het altaar Boerenwormkruid uitgedeeld kregen. Toen kenden we de betekenis van Kruidwis/-Kroedwesch nog niet. In de gebun-delde verzameling planten, die ons tegen onheil moet beschermen, is ook Boerenwormkruid vertegenwoordigd. Foto 1 is gemaakt van nakomelingen van die bijzondere bussel. Foto 13 laat ons het Boerenwormkruid zien zoals dat bloeit en zoals we dat deze winter wellicht kunnen zien. Ze staat als cultuurvolger immers altijd bij ieders hand, ook de Uwe ?


 

Tekst :         Gerard te Dorsthorst2020 11 boeremwormkruid 01313. Welk seizoen ? Schijndel 30 sept. 2020
Afb. foto’s: GtD(1,3,5,6,10,13); Flora Batava(2); Flora van Nederland - Wilde planten en hun omgeving online(4,9,11); Saxifraga(7,8); Museum voor Schone kunsten Gent(12).

 

 

 

 

*https://www.floravannederland.nl/planten/boerenwormkruid/
**Heukels’ FLORA van Nederland. Vierentwintigste druk. 2020.
***De olie die uit de plant wordt gewonnen is in principe giftig. De verkoop van de plant
is in de Verenigde Staten verboden.