Plant van de maand: januari 2021 - Adelaarsvaren

 

Algemeen2021 01 Adelaarsvaren 001 1. Adelaarsvaren Mortelen 13 mei 2019
Wetensch. naam: Pteridium aquilinum Kuhn
Uitspraak: Pteridíum aquilínum
Familie: Dennstaedtiaceae/Adelaarsfamilie
Geslacht: Pteridium
Soort: Adelaarsvaren
Plantvorm: Sporenplant
Sporen(rijp): Juli - augustus
Wortels: Wortelstok
Hoogte: 0,85 tot 300 cm.
Bladstand: Zelfstandig
Bladsteel: Zwart en groen
Bladvorm: Driehoekig/eivormig
Bladvorm(deelblaadje): Langwerpig smal
Bladrand: Gaaf/omgerold
Bladkleur: Lichtgroen
Groeiplaats: Bos
Leefvorm: Overblijvend

 

Inleiding 2021 01 Adelaarsvaren 002 2. Bladsteeldoorsnede Kampina 8 mrt 2010
Of in 2020 het zien geïntensiveerd is  tot kijken of het kijken geïntensiveerd tot zien -zoals in de inleiding van de eerste Plant van de Maand stond- moet ieder voor zich zelf maar vaststellen. In ieder geval waren we i.v.m. covid-19 meer op onszelf aangewezen dan dat we  wensten. 
Het is weer winter en lopend in het bos kun je makkelijk die bruine halfgeknakte massa van de Adelaarsvarens tegenkomen. Weet dat daaronder de nieuwe knoppen zich ontwikkelen om de lente aan te kondigen. We kijken deze maand naar wat ons te wachten staat.
Naamgeving
Pteridium. Het Griekse pteris betekent veer/vleugel. Pteridon is dan een verkleinwoord; zeg kleine veer/varen.
Aquilinum. Aquila is Adelaar. Die zou je kunnen zien als je de stengel doorsnijdt (foto 2 en 3*). Met andere ogen kun je er een dubbele Adelaar of zelfs JC (Jezus Christus) in ontdekken. Die figuren worden door de rangschikking van de (doorgesneden) vaatbundels 2021 01 Adelaarsvaren 003 3. Dubbele Adelaar* Flora van Nederland-Wilde planten en hun omgeving on linezichtbaar. 
Adelaarsvaren. In deze naam zien we de samenstelling van Adelaar en varen. De Adelaar is al toegelicht. In varen kun je gemakkelijk een veer/vleugel herkennen, of in een veer/vleugel kun je gemakkelijk een varen herkennen. Kies zelf de omschrijving die je het meest aantrekt en je Adelaarsvaren heeft zijn naam.
In het Fries, Frans, Duits en Engels noemt men de plant achtereenvolgens: Njirrekrûd, Fougère aigl, Adlerfarn en Bracken. Nog een andere naam: Bedvaren.
 
Plaatsing
Heukels plaatst de plant in de Adelaarsvarenfamilie, verder in het geslacht Pteridium (Flora Heimans: Adelaarsvaren) en de soort Adelaarsvaren. In het geslacht Pteridium worden verder geen andere varens vermeld.
 
2021 01 Adelaarsvaren 004 4. Wortelstok E.Heimans e.a. Geïllustreerde Flora van Nederland. 20e druk -1960
Beschrijving
Levensvorm. De Adelaarsvaren is overblijvend en valt bij de indeling van Raunkiaer onder de Geofyten**.
Wortels. De plant heeft een lange, dikke, zwarte vertakte wortelstok die diep onder de grond horizontaal uitgroeit (afb.4). De harige top groeit omhoog en verschijnt in het voorjaar boven het ’maaiveld’.  Op deze manier kan de Adelaarsvaren hele gebieden koloniseren. 
Stengels. De stengellengte is ongeveer de helft van het totaal (stengel+blad). Volg de 2021 01 Adelaarsvaren 005 5. ’Lente’ Kampina 9 mei 2016stengels van onder naar boven en zie de kleur verkleuren van zwart naar groen. De onderkant laat een wollige beharing zien. Dat blad en stengel in de herfst afsterven tot een warrig geheel heb ik in de inleiding al vermeld.
Bladeren. Voorjaarsplezier kun je genieten als je let op de ontwikkeling van het blad: 1. Opgerold en prachtig witbehaard verschijnt het blad (foto 5); 2. Er komt een ’klauw’ als de eerste twee zijassen zich afrollen (foto* 6); 3. Dat uitrollen gaat verder totdat het hele blad zich ontvouwd heeft; 4. De afzonderlijke kleinste/laatste smalle bladdeeltjes  zijn langwerpig terwijl de rand gaaf is. Zoals al uit de ontwikkeling van de wortelstok blijkt, zien we dat elk blad op zichzelf staat; ik zou dat een zelf-standige stand willen noemen (foto 7). Het grote (tot 2m), lichtgroene blad is driehoekig waarbij je ook aan een ei-ronde vorm kunt denken.  Het blad is meervoudig geveerd (2- tot 4-voudig), waarbij de 2021 01 Adelaarsvaren 006 6. ’Klauw’ Flora van Nederland-Wilde planten en hun omgeving on linegeveerdheid naar de top –stomp of puntig- afneemt. Kijk je naar de bladranden van de kleine blaadjes, dan zie je dat die gaaf  en soms wat omgerold zijn.  
Vruchten. Het is een sporenplant. Soms ontwikkelen er sporendoosjes aan de rand van de bladeren (foto 8). De sori worden beschermd/bedekt door de bladrand en een dekvlies. Hoewel de geslachtelijke voortplanting bij de Adelaarsvaren niet zoveel voorstelt is het toch aardig dit proces voor sporenplanten eens te beschrijven. Zie ook afbeelding 9. Een spore kan zich ontwikkelen tot een voorkiem(prothallium) van ±5 mm., deze hebben geslachtsorganen. De zaadcellen 2021 01 Adelaarsvaren 007 7. Eén blad Saxifraga – Ed Stikvoort(antheridium) zwemmen naar de eicellen(archegonium). Als de bevruchting dan ook nog plaatsvindt, kan de nieuwe Adelaarsvaren zich opmaken om zich tot die grote varen te ontwikkelen.
 
 
  
Groeiplaats
Op zonnige/halfschaduwrijke plaatsen in bossen, bosranden en op open gebiedjes kunnen we de Adelaarsvaren tegenkomen. Het substraat zal voedselarm, zuur en matig vochtig zijn (afb 10*). In een gekoloniseerd gebiedje is geen onderbegroeiïng van andere planten, terwijl ook bomen zich er niet in kunnen ontwikkelen. De heersende Adelaarsvaren laat in de zomer geen licht door en sterft in de herfst af tot een slecht vergaand varenstro. Bovendien vormt2021 01 Adelaarsvaren 008 8. Blad met sporen St. Michielsgestel 7 sept. 2020 zich zo een voor andere planten giftig substraat. Samengevat: ”In een ’Adelaarsvarenzee’ vaart alleen de Adelaarsvaren mee (foto 11)!”.
 
 
Verspeiding
Vooral de wortelstok verzorgt de voortplanting. In Nederland is de plant, behalve op de kleigronden, algemeen.
 
Gebruik – Folklore
Niet gebruiken vanwege de giftigheid van de plant. 
Wel is de plant gegeten: jong in de sla; gekookt als asperges. 
De wortelstok zou tegen wormen en diarree werken.
Matrassen en (kinder)bedden werden met deze varens gevuld, de naam Bedvaren verwijst2021 01 Adelaarsvaren 009 9. Van spore naar plant Wikipedia er naar. 
Bij de aanhechting van de zijassen aan de hoofdas zijn klieren die nectar afscheiden, let eens op of je daar mieren kunt ontdekken. Die stof houdt tegelijkertijd herkauwers tegen om van de Adelaarsvaren te vreten.
 
 
Tot slot
We zitten in de winter en wie weet zien we de adelaarsresten half ondergesneeuwd, zo niet, dan is de Adelaarsvaren als een winterse warboel. Kies zelf of je tijdens je winterwandeling van foto 12 kunt genieten. 2021 01 Adelaarsvaren 01010. Ecologische parameters* Flora van Nederland-Wilde planten en hun omgeving on line
 
Rest mij U allen een goed natuurjaar 2021 te wensen. 
 
 
 
 
 
 

Tekst :       Gerard te Dorsthorst
Afb.foto’s: GtD(1,5,8,11,12); †Cees van de Wouw(2);
Flora van Nederland - Wilde planten en hun omgeving online(3,6,10);2021 01 Adelaarsvaren 01111. Adelaarsvarenzee De Groote Peel 14 sept. 2020
E.Heimans e.a.(4); Saxifraga(7); Wikipedia(9).
 

*https://www.floravannederland.nl/planten/adelaarsvaren/
** Raunkiaer geeft het volgende overzicht van de levensvorm van de plant:
Therofyt(Ther.) een plant zonder winterknoppen, is één jarig. Het zaad overwintert.
Hydrofyt(Hydr.) een plant met de winterknoppen onder water; plant leeft in het water.
Helofyt(Helof.) een plant met de winterknoppen onder water; bloeit boven water.
Geofyt(Geof.) een plant met de winterknoppen onder de grond.2021 01 Adelaarsvaren 01212. Winter St. Michielsgestel 21 jan. 2013
Hemicryptofyt(Hemi.) een plant met de winterknoppen onder of iets op de grond.
Chamaefyt(Cham.) een plant met de winterknoppen tot 50cm boven de grond.
Phanerofyt(Phan.) een plant met de winterknoppen minstens 50cm boven de grond.